Colours of Cage : A Prison Memoir-Arun Ferreira


 Arun Ferreira

  1. Arun Ferreira, Colours of Cage : A Prison Memoir, 2014, Aleph Book Company Delhi, Pages 164, Price 295/Rupees

  This is the second book after Mary Tylor’s ‘My Years in Indian Prisons’, which has been written by a ‘Naxalite’ prisoner in English, there may be many more in other Indian languages, as the number of prisoners, even political prisoners too high in India and many of them are not only well read, they are writers in their own right, but to whom Indian state treats like dungeon. The treatment of political prisoners may be one among the worst in the whole world and Indian police and jail officials always vie with American prison in Guantanamo in the occupied area of Cuba in its brutalities on prisoners, despite the façade of human rights signatory.

   Arun Ferreira, a young human right activist, spent just four months less than Mary Tylor, who spent five years in Bihar prisons during the seventies after marrying a Bengali Naxalite and moving in jungles of India. Arun Ferreira has dedicated the book to ‘thousands of political prisoners incarcerated throughout the country and to their dream of a more just society that will raze the prisons to the ground.’ While Mary Tylor was saved from brutal physical tortures of Indian police, being a British citizen, Arun has to go through it in worst possible form. But both have sensitivity towards their fellow prisoners. Mary Tylor is also remembered for her narration of poor women in jails suffering from social oppression and Indian criminal justice system, Arun has also narrated male poor prisoner’s fate in jails.

     A brief introduction to the prison memoirs has been written by The Scroll editor Naresh Fernandez, who coaxed his college friend to write full-fledged memoirs when Arun showed him prison made sketches and in two years after this sensitive memoir has come out in 2014. Naresh has opined that there are very few memoirs/documents of horrific Indian jails. He has castigated Maharashtra police for not paying attention Guantanamo’s Abu Ghraib photographs of torture, condemned world over and continuing that tradition in India!

    Arun Ferreira has written these memoirs in attractive narrative style without any rancour or bitterness, despite suffering worst kind of physical tortures at the hands of Maharashtra anti-Naxal police units. Memoirs are divided into seven chapters and begin with Hauladi no. 3479, in which author narrates that how he was arrested from Nagpur railway station on 8th May 2007, where he had gone for some fifteen police men had pounced upon him, while he was waiting for some activists to come and taken to after kicking and bundling into a car with the threat of killing in encounter-maar dalo sale ko, encounter men use khatam karo’-the standard sentence of police in all states, not only in Maharashtra after arresting any radical left activist since 1967, after the Naxalite movement began from Bengal and spread to many parts of the country. It has completed five decades of its existence and is nowhere close to achieving its goal of revolution, once thought of achieving in 70’s itself, when Charu Majumdar was still alive. But neither the Indian state has been able to uproot it, as declared many times boastfully by different governments in centre and states. As the poor people’s problems of livelihood continue, so continues the Naxalite movement, though going through many upheavals and splits/changes.

    At one time Arun was taking notes in jail for its use later, but by the caution of not getting the notes in hands of jail officials, which may have been used against his own self, he destroyed and rebuilt his memoirs from the letters he wrote to his family members. Every chapter begins with some quote from the letter and then he begins his narration. So in the first chapter is a narration of Nagpur jail’s ‘Anda cell’, HIGH-SECURITY JAIL, where he was kept in isolation. Before being sent to jail in judicial custody, he had to spend 23 days in police custody or remand, in which he was tortured with kicking, flogged with belts, slapped, legs stretched and more painful tortures were inflicted upon his body. Few more were arrested and they were all subjected to such and more heinous tortures in the police station, of which Arun Could hear screams in his cell from neighbouring cells. With such torture, his ear starts bleeding and jaws swelled, which made his eating difficult when he was served-‘dal roti and abuses’! He was presented to media with black hood overhead as ‘dreaded terrorist’, propaganda chief of Maoist party! Others arrested were one journalist Dhanendra Bhurule,  Andh Shradha Nirmulan Samiti of Dabholkar fame activist Naresh Bansod and trade unionist Ashok Reddy, who had come to blast ’Deekshabhumi’ of Ambedkar in Nagpur as per police! In police custody, he was not allowed to take bath for three days in scorching May heat of Nagpur. Arun has named his sadistic IPS police officers, who tortured him along with lower officials. They were made to go through torturous narco-tests against their consent. So after torturing them to the maximum extent, they were shifted to jail, where jail officials were trained to treat them as humiliatingly as police torture. After entering the jail, he was given under trial no. called Havalathis, pronounced as Hauladi, so 3479 was his no.! Though in jail principle is to treat any under trial not guilty until convicted, the treatment is of ‘convict’ till proved innocent! Arun has given the narration of narco test dialogues also, where the doctor will keep hitting him to keep awake to reply.

  In terms of police tortures, Maharashtra is at no. one in the country as it recorded highest custodial deaths of 22 in the year 2011, followed only by Gujarat. Arun was allowed to meet his family for the first time after a month and half of custody and torture. Since Arun did not confess as per their wish despite tortures, he was slapped as many as eleven cases, some for taking police custody/remand for torturing him, some to extend his stay in jail. He was not bailed for years, despite having good advocates. The tag of ‘dreaded Maoist’ was enough to deny bail in any court! All chapters begin withdrawing from jail by author and extracts from his letter to the family. The second chapter is The Anda -most dreaded part of the jail where he was kept. In this chapter, Arun narrates how he came across the radical movement in his college days through a friend Karthik Pannalal, who died in an accident in Delhi in 1977, but he got Arun join radical student organisation- Vidyarthi Pragati Sangthan, which was part of All India Revolutionary Students Federation. After college, he joined Naujwan Bharat Sabha, set up by Shaheed Bhagat Singh in 1926. Arun refers to many co-prisoners of Nagpur jail, who had been convicted of many heinous crimes like murder but committed in compulsive social conditions. The third chapter is Phasi yard-where only those prisoners were kept who were to be hanged. Arun was kept here after agitation to move out of Anda cell. They held many hunger strikes in jail against official apathy and mistreatment of prisoners, who were not treated as per jail manual. The fourth chapter is Gunahkhana-crime yard-there is a bootlegger who died due to jail officers’ mistreatment and led to massive agitation. Arun has been teaching English to co-prisoners and has been reading a number of novels and books some from jail library, but more from getting outside. He also did Diploma in Human rights from a Delhi institute through online and forced jail authorities to give permission for it. He refers to how Shahid Azmi arrested did his law degree in jail and later became a lawyer in Mumbai, but was assassinated later for taking up mostly Muslim cases, accused of terror crimes. On which Hansal Mehta made the biopic. 5th Chapter is Hope since Arun was being acquitted in many cases, there was a hope of release, but he was picked up at jail gate after release, rather abducted and trapped in two more cases. 6th Chapter is Lal Gate, the day of release and abduction. 7th and last chapter is Beyond Lal Gate-the date of his final release when the two more forced cases also fell through and on 4th January 2012, he was finally released, though there was still a fear of another arrest. His final acquittal from a bailed out case happened in 2014. He has briefly commented on post-release feelings of confusion and readjusting to life, but he is happy that he got a lot of support from friends and others.

   In acknowledgements, he has thanked many of his friends for the selfless support extended to him and his family during this turbulent time. This is really touching memoir of jail from an innocent sensitive chronicler of our times. It has been translated into Punjabi recently by Master Tarsem with introduction by Rahul Amaninder, a Doctor and ex-journalist.

(Read on 7-10th January)


A Calender of Resistance



IMG_20180207_113607         Social Movements in India, A Calendar of Resistance: Resource book, Concept Smitu Kothari, Intercultural Resources, Delhi, 2009/12, pages 93

     This is good resource booklet for a brief glance on historic movements of resistance during the colonial and post-colonial period, especially of labour or working-class movements. This work was done when Smitu Kothari was alive and source of inspiration for this team consisting of PT George as research coordinator, Ena Lupine as main researcher and Heena Janwari, Anandita Vyas as her co-researchers with editorial support from Tarini Manchanda, Anjali George and Sherin Sabu Book is dedicated to Smitu Kothari, its first edition came out in 2009 and updated the second edition in 2012. Apart from the 80-page calendar of events from January to December, the book includes a brief introduction, list f abbreviations, some data figures at the end of the book including a list of various labour and other acts. Since my more interest was in colonial period resistance by working classes, I have noted more dates from that period and fewer from post-colonial period. Some of the events which I put my pen on are-


  1. 1st January 1920-Textile mill workers strike begins in Bombay.
  2. 1st January 1950-Kerala Sooranand workers struggle-5 die in police clash
  3. 1st January 2010-585 day HMT Workers strike begins
  4. 2nd January-3rd February 1920-2 lakh workers strike in Bombay
  5. 2nd January 1926-Provincial Trade Union Congress in Bombay

(Book reference-A R Desai and Sunil Dighe-Labour Movements in India-in many volumes by ICHR)

  1. 2nd January 1990-Supreme Court ruling-Casual-Regular workers not equal
  2. 2nd January 2003-First Asian Social Forum at Hyderabad
  3. 4th January 1947-Tebhaga movement begins Cachar, firing on the demonstrator s in Dinajpur, Books-Ashok Majumdar-Tebhaga Movement in Bengal
  4. 5th January 1920-Bombay mill workers strike-Bombay Girni Kamgar Sangh
  5. 5th January 1950-Tebhaga activist arrested in Chandipur
  6. 7th January 1948-Tebhaga Kisan Sammellan in Gumra
  7. 7th January 1950-2000 soldiers burn 12 villages-Tebhaga
  8. 8th January 1920-Postmen strike in Bombay
  9. 8th January 1934-Police firing on striking mill workers of Bombay
  10. 9th January 1919-First industry wise general strike in Bombay
  11. 9-10 January 1926-Sixth AITUC conference in Madras
  12. 16-21st January 2004-World Social forum Bombay
  13. 18th January 1982-Two and a half lakh Textile workers strike in Bombay
  14. 20-31st January 1920-20000 mill workers strike in Rangoon
  15. 26th January 1919-16000 textile mill workers strike in Sholapur
  16. 28th January 1865-birthdate of Lala Lajpat Rai-ist AITUC President


  1. 12th February 1928-No tax campaign by Bardoli peasants
  2. 14th February 1943-birthdate of Shankar Guha Niyogi
  3. 14th February 1981-All India Bank Officers Association(AIBOA)formed
  4. 20th February 1947-22 militant farmers of Tebhaga killed in the clash
  5. 22nd February 1946-Royal Navy revolt crushed
  6. 24th February-29th March 1920-First TISCO workers strike in Jamshedpur, leading to another massive strike in 1922
  7. 28th February-1st March 1947-Tebhaga Bangladesh conference Surma Valley
  8. 28th February 1976-Bonded Labour abolition act passed


  1. 1st March 1947-Four killed in firing on Tebhaga peasant
  2. 2nd March 1937-Massive jute mill workers strike in Calcutta
  3. 3rd March 1977-CMSS-Chhatisgarh Mines Shramik Sangh formed
  4. 4th March 1935-Tile workers strike in Malabar-Kerala
  5. 5th March 1940-40 day textile workers strike in Bombay
  6. 8th March 1948-five peasant killed in Tebhaga movement
  7. 10th March 1940-Three and a half lakh workers solidarity with Maharashtra state textile workers strike
  8. 12th March 1918-first mill workers strike in Bombay by 1 lakh plus workers
  9. 14th March 1885-Bengal Tenancy act passed
  10. 15th March 1948-Minimum Wages act passed
  11. 18th March 1918-Ahmedabad Textile workers compromise
  12. 22nd March 1920-First all India labour conference
  13. 27th March 1973-Chipko movement
  14. 29th March 1937-All Bengal Jute workers conference


  1. 3rd April 1939-Ten thousand plus Assam Oil workers strike in Digboi and Tinsukia
  2. 7th April 1920-Ahmedabad Mill workers compromise on wages
  3. 9-10th April 1939-Tebhaga movement 4th All India Kisan Sabha session
  4. 10th April 1859-Bengali farmers forced to grow Indigo(Dinbandhu Mitra play-1859)
  5. 11th April 1936-Formation of All India Kisan Sabha at Lucknow
  6. 15th April 1881-First Indian factories act passed
  7. 20th April 1946-AIBEA-All India Bank Employees Association formed
  8. 21st April 1908-Widespread Telegraphs strike all over India
  9. 21st April 1928-Sholapur spinning and weaving workers strike
  10. 24th April 1890-First union in India formed-Bombay Mill hands association
  11. 24th April 1920-Bombay dock workers strike ends
  12. 24th April 1973-formal Chipko movement begins
  13. 26th April 1928-one and a half lakh Bombay Textile mill workers strike
  14. 27th April 1918-Madras labour union formed
  15. 29th April 1926-All India Depressed classes conference in Nagpur


  1. 1st May 1923-First Mayday celebration in India(First Communist party in South India formed by C S Singaravelu) first Mayday held at Madras by Labour Kisan party of Hindustan, red flag flown the first time in India.
  2. 1st May 1949-UTUC-United Trade Union Congress formed by RSP
  3. 2nd May 1955-Kanpur textile workers strike
  4. 3rd May 1920-Ahmedabad Spinners strike
  5. 3rd May 1947-INTUC founded by Congress party
  6. 4th May 1939-AOC workers strike-300 labourers shouted slogans-Down with Capitalists, Long live revolution
  7. 5th May 1921-Assam-Bengal Railway workers union formed under J M Sengupta
  8. 5th May 1921-Assam Coolies Tea plantation strike
  9. 8th May 1974-Historic biggest Railway strike led by George Fernandez called off on 27th May
  10. 14th May 1924-House of Commons debate on Indian labour conditions
  11. 16th May 1938-Marwar Lok Parished formed against the oppression of Marwar farmers
  12. 18th May 1967-Naxalbari landless peasant movement begins
  13. 19th May 1925-Vaikom satyagraha-Kerala
  14. 22nd May 1927-Over one lakh TISCO workers strike in Jamshedpur(Book-Making of Indian Working class-1860-1946-Vinay Bahl)
  15. 23rd May 1925-Railway Employees conference at Trichinopoly
  16. 24th May 1921-Asam-Bengal railway workers solidarity strike
  17. 24th May 1921-Coir workers movement in Kerala
  18. 24th May 1967-police party ambushed in Naxalbari
  19. 25th May 1920-GIP Railway men strike Matunga
  20. 28th May 1974-Biggest Railway strike ends-More than a crore and half casual labourers terminated


  1. 1st June 1927-Indian Trade Union act comes to force
  2. 1st June 1928-48 hour TISCO workers strike by 15000
  3. 3rd June 1925-6000 Railway workers strike at Gorakhpur
  4. 6th June 1934-Coolies strike work for wage increase
  5. 12th June 1840-First anti-slavery conference in London
  6. 24th June 1855-Predial slavery abolished in Travancore(K.N Ramachandran-The History of Trade Union movement in Kerala-Book)
  7. 30th June 1927-Land assessment raised in Bardoli leading to first massive peasant campaign in India-12th June 1928-Bardoli victory day declared by Gandhi
  8. 30h June 1946-Kerala Trade Union Congress protest


  1. 1st July 1924-Workman compensation act and Indian mines act forced
  2. 1st July 1927-Indian Mines act comes into force
  3. 4th July 1937-massive strike by 12000 Indian iron and steel company
  4. 4th July 1997-1.3 million Bank employees strike
  5. 9th July 1927-Labour unrest in South India-Madras
  6. 11th July 1939-100 day meeting on AOC strike
  7. 12th July 1908-First political workers strike against Tilak trial
  8. 14th July 1789-Beginning of French Revolution
  9. 18th July 1920-Dibru-Sadiya Railway worker strike
  10. 19th July-1922-Travancore labour Association founded
  11. 23rd July 1955-BMS-Bhartiya Mazdoor Sangh founded
  12. 24th July 1938-Tranvancore Coir factory workers union
  13. 26th July 1927-First session of Madras Provincial labour conference


  1. 6th August 1939-All India Digboi day by workers
  2. 6th August 2003-Supreme Court denies right to strike to workers
  3. 7th August 1946-3 day strike against starvation by Kerala trade unions
  4. 9th August 1937-Kanpur textiles workers strike ends
  5. 11th August 1948-Tebhaga leader Madhav Nath dies in jail
  6. 15th August 1920-Railway employees demand pay increase at Kharagpur
  7. 20th August 2008-80 crores workers strike in 12th All India general strike
  8. 21st August 1928-TISCO workers strike
  9. 24th August 1946- South Indian railway strike
  10. 26th August 1928-10000 plus TISCO workers protest demonstrations
  11. 29th August 1985-First negotiated settlement between IBA and AIBOA-Bank Officers


  1. 1st September 1920-Asiatic Petroleum Company strike-Assam-Burma
  2. 5th September 1882-First Labour day celebration in USA
  3. 9th September 1946-Punnapra revolt-Allepy AITUC meeting announce strike
  4. 12th September 1920-1500 Post-Telegraph departments on strike
  5. 13th September 1948-Army suppresses Telangana revolt-16000 square miles liberated in 3000 villages-50000 strong army suppress and restores the land to landlords
  6. 15th September 1946-Alleppey coir workers strike
  7. 19th September 1968-One day strike by Railwaymen’s Federation
  8. 19th September 1988-First ever workers takeover of factory-Kamani tools ltd
  9. 20th September 1917-First Bombay Postal strike
  10. 20th September 1920-Bombay postmen strike
  11. 23rd September 1948-The factories act of 1948 passed
  12. 23rd September 1884-First ever Industrial workers meeting in India
  13. 28th September 1991-Shankar Guha Niyogi shot dead


  1. 1st October 1904-birthdate of A K Gopalan-22nd March 1977
  2. 1st October 1920-Gas workers strike in Bombay
  3. 2nd October 1939-Nintey thousand Bombay workers stage first ever anti-war strike
  4. 4th October 1928-Five-month-old Bombay Textile workers strike called off
  5. 5th October 1932-Vasant Mill workers strike for the right to form the union
  6. 6th October 1925-Peasant international Moscow condoles the death of Deshbandhu Chittranjan Das
  7. 6th October 1927-Kharagpur labour strike
  8. 6th October 1928-Sholapur spinning-weaving strike spreads to four more mills
  9. 7th October 1927-Blackpool

Labour conference favour Indian self-determination and release of Bengal detunes

  1. 16th October 1906-Jute mill workers, Colie and 12000 Burn worker on strike in Calcutta
  2. 17th October 1946-Punnapra-Vayalar report-camps
  3. 18th October 1926-3000 Bombay mill workers strike
  4. 21st October 1951-Telangana Armed struggle called off-September 1948-51-10000 jailed, 50000 tortured
  5. 23rd October 1938-50000 coir workers strike in Kerala-
  6. 23rd October 1946-30 coir workers killed in an attack on Punnapra police camp
  7. 25th October 1921-33000 workers of 47 mills strike in Ahmedabad
  8. 25th October 1946-Martial law in Alappuzha to crush coir workers
  9. 27th October 1946-50 workers killed in army attack on Punnappra-Vayalar workers camps
  10. 30th October 1928-Simon Commission protest attacked in Lahore critically injuring Lala Lajpat Rai
  11. 31st October 1921-AITUC founded by Lala Lajpat Rai and others at Bombay-since 1945 attached with CPI
  12. 31st October 1937-Huge workers rally in Calcutta
  13. 31st October 1946-AITUC calls of Coir workers Punnappra-Vayalar revolt


  1. 2nd November 1928-Unskilled Assam match workers strike in Dubri
  2. 8-11th November 1982-First conference of All India Agricultural workers union(AIAWU)-CPM
  3. 12th November 1946-Martial Law withdrawn from Punnappra-Vayalar ending revolt in Travancore
  4. 17th November 1928-Lala Lajpat Rai dies in Lahore
  5. 18th November 1907-Bengal railway strike for 43 demands charter, Port workers join in solidarity
  6. 21st November 1921-Tramway company workers strike in Bombay
  7. 21st November 1988-Intellectuals/artists/students March in support of Industrial workers strike in Delhi
  8. 22nd November 1988-seven day general strike by CITU in Delhi
  9. 24th November-2nd December-17000 woollen mill workers in Kanpur go on strike


  1. 1st December 1949-1000 peasants of Tebhaga movement attack police-Book-Ranjan Girban Biswa-Peasant Movement in North-East India(1946-50)
  2. 2nd December 2006-Singur protest
  3. 6th December 1977-Massacre of Swadeshi Cotton mills workers in Kanpur
  4. 7th December 1919-9th January 1920-16000 Railwaymen strike in Jamalpur
  5. 7th December 1925-Bombay mills strike ends-45 thousand workers of 65 mills resume work
  6. 18th December 1938-Huge Kisan-workers rally at Kasaragod march to Mangalore
  7. 27th December 1918-General strike in Century mills Bombay for bonus
  8. 29th December 1918-One lakh workers strike in Bombay closing all mils
  9. 29th December 1938-Tata Oil Mill Workers Union formed in Kerala


163 event noted in a yearly calendar of resistance, maximum 22 in October. Useful reference 

14 Punjabi Fiction Books evaluated for Dhahan Award-2017


 14 Punjabi fiction books for Dhahan Prize Canada-

There were two more evaluators. Award was given to Pargat Singh Satauj novel.


  1. ਦਿਨਕਟੀਆਂ (ਨਾਵਲ), ਹਰਵਿੰਦਰ ਚਾਹਲ, ੨੦੧੬ , ਸਫ਼ੇ੧੨੦ , ਮੁੱਲ ੧੩੦/ ਰੁਪਏ, Punjabi Sahit Publication, Balian, Sangrur

ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਰਵਿੰਦਰ ਚਾਹਲ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ. ਸਿਰਫ ੧੧੫ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ੪੯ ਛੋਟੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ. ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿਸਾਨ ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. 12 ਕਿੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਵਿਧਵਾ ਭਗਵਾਨ ਕੌਰ, ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਦੋ ਧੀਆਂ, ਨੂੰਹ ਮੇਲੋ ਤੇ ਪੋਤਰਾ ਜੰਟਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ. ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਵਾਧੂ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਘਰਵਾਲੀ ਦਾ ਦਬਾ ਹੀ ਮਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ. ਜੀਤੋ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਿਓਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ. ਮੇਲੋ ਜੋਗਿੰਦਰ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਮਹਿੰਦਰ ਲਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬਲਦੇਵ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭਾਈ ਰੱਜੋ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ  ਹੈ. ਅੱਗੇ ਕਹਾਣੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦੀ ਹੈ. ਜੀਤੋ ਦਾ ਘਰਵਾਲਾ ਜਗਰੂਪ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ  ਦੀ ਜਿਦ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਡ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਨੂੰ ਉਹਦੀ ਜਿਦ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਕੇ ਕਰਜ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ. ਜੀਤੋ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਪੀਤੋ ਨੂੰ ਉਹਦਾ ਘਰਵਾਲਾ ਮਾਰਦਾ ਕੁੱਟਦਾ ਤੇ ਉਹ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਕੇ ਮਰਦੀ ਹੈ. ਜੀਤੋ ਦਾ ਘਰਵਾਲਾ ਮੁੜਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੇਜਦਾ, ਜੀਤੋ ਧੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ-ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਬਲਦੇਵ-ਰੱਜੋ ਦੇ ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਲਦੇਵ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਜੋ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਗੁਰਦੇਵ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਹਿੰਦਰ ਹੋਰ ਖਫਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਉਹ ਅੱਡ ਹੋਕੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ. ਪੀਤੋ ਦਾ ਘਰਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਤੇ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬੇਜਾ ਦਾਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਧੀ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਉਹ ਕੁੜੀ ਗੁਡਾਂ ਫ਼ਸਟ ਆ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਮਹਿੰਦਰ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਖਰਚਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ. ਗੁਡਾਂ ਨੂੰ ਜੰਟੇ ਦਾ  ਦੋਸਤ ਧਰਮਾ ਚਾਹੁਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਵਿਆਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਜਗੀਰੂ ਭਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ. ਅਖੀਰ ਹਾਰ ਕੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਜੰਟੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?

      ਕਿਰਸਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਖੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤਾ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ.

  1. (No. 13 on overall merit*)ਝੱਖੜ(ਨਾਵਲ), ਕੰਵਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ੨੦੧੬ , ਸਫ਼ੇ ੧੨੨, ਮੁੱਲ ੧੨੦ ਰੁਪਏ , Gracious Patiala

ਇਹ ਨਾਵਲ ਅਸਫਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ/ਵਿਚਾਰਵਾਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ. ਨਾਵਲ ਦਾ ਉਪ-ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ-ਸਫ਼ਰ-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ(ਵਿਆਹ,ਤਲਾਕ਼,ਪਿਆਰ) ਹੈ, ਜੋ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਨਾਵਲ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ. ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖੇ ਵਿਚ ਰਖ ਕੇ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬੀਮਾਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇਣ ਖਾਤਿਰ ਮੀਤ ਦੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਬਰਬਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਫੇਸਬੁਕ ਵਰਗੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਕ ਮੀਡਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮਨਪਸੰਦ ਸਾਥਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਆਸਕਰ ਵਾਇਲਡ ਦੇ ਕਥਨ ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ-Marriage is the triumph of imagination over intelligence. Second marriage is the triumph of hope over experience.’

   ਇਹ ਕਾਫੀ ਸਧਾਰਨ ਨਾਵਲ ਹੈ

  1. ਖਬਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ (ਨਾਵਲ), ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਸਤੌਜ ,੨੦੧੬, ਸਫ਼ੇ ੧੪੪, ਮੁੱਲ ੧੪੦/ ਰੁਪਏ , Caliber PublicationPatiala

ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਸਤੌਜ ਉਭਰਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਯੁਵਾ ਲੇਖਕ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੋੜ ਚੁਕਿਆ ਹੈ. ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ 21ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਿਰਸਾਣ ਖੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜੀ ਮੁੱਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਇਨਸਾਨੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਨਾਵਲ ਮਾਂ ਦੇ ਬਿਆਈਆਂ ਪਾਟੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਓਂਤ ਲਈ ਸੂਤਰਧਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹੈ.

    ਬਲਵੰਤ ਤਰਕ ਨਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪਰ ਲੇਖਕ ਨਾ ਬਣ ਸਕਿਆ ਆਦਮੀ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਜਮ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਭਟਕਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ੯੦ ਸਾਲ ਦੇ ਜਿਓੰਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਧਰਮਰਾਜ ਇਸਲਈ ਉਸਨੂੰ ਥੋੜਾ ਵਕਤ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਤਰਕ ੯੦ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਿਸ਼ਵਸਾਗਰ ਦੀ ਰੂਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਵਿਸ਼ਵਸਾਗਰ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਲਈ ਘਟੀਆ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਲਿਖਤ ਲਈ ਤਰਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਮੰਜੂਰ ਹੈ. ਸੋ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਕ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਮਿਹਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਡ ਬੀਤੀ ਨੂੰ ਸਾਗਰ ਦੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਨਾਵਲ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਛੱਤੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਚਿਮੜੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਬਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟਵੀਂਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੇ ਜਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਵਲੋ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਕਤਲ ਹੈ. ਲਵ ਸਟੋਰੀ ਵਿਚ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਮਸਲਾ-ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪੰਜ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਵ ਸਟੋਰੀ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਣਕਿਆਸੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਵਿਆਹੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਵਿਆਹ ਪਿਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੇਖਣ ਹੀ ਆਈ ਹੈ.

  ਪਿੰਡ ਦੇ ਥਮਅਪ ਦੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਾਮੁਕਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮੀਤੇ ਦੀ ਵੀ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੱਲ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ. ਨਸ਼ਈ ਸਿਮਰ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਕ੍ਸ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪਾਗਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਵਲੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕਰਾਏ ਸੇਕ੍ਸ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਆਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੈ. ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਇਨਾਮਾਂ ਲੈਣ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਆਦਿ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫੰਤਾਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੋ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ.

   ਸਤੌਜ ਇੱਕ ਪਰਪੱਕ ਲੇਖਕ ਵਾਂਗ ਫੰਤਾਸੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦਾ ਅਤੇ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ. ਪਰ ਸੇਕ੍ਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਅਸਰ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹ ਥੋੜਾ ਉਲਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ. ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੋਵੇਂ ਥਾਈਂ ਸੇਕ੍ਸ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਖੁਲਾਪਨ ਅਤੇ ਵਿਗਾੜ ਦੋਵੇਂ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੁਕੋਣਾ ਵੀ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸੰਤੁਲਤ ਚਿਤਰਣ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ. ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਤੌਜ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਰਾਹੀਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ.

੪. ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੰਧ ਹਾਂ(ਨਾਵਲ), ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲੁਧਿਆਣਾ, ੨੦੧੬, ਸਫ਼ੇ ੧੬੦, ਮੁੱਲ ੧੫੦/ ਰੁਪਏ

    ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਵਿਚ 21 ਤਾਂ ਨਾਵਲ ਹੀ ਹਨ. ਉਹ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੰਧ ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ੨੨ਵਾਂ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ 85 ਵਰੇ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ. ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਗਾਸੋ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਕਪੜਵਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਲੋਚਨਾ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਗੱਦ ਲੇਖਣੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਵੀ ਹੱਥ ਅਜਮਾਇਆ ਹੈ.

    ਪਰ ‘ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੰਧ ਹਾਂ’ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੰਨੇ ਉਮਰ ਦਰਾਜ਼ ਤੇ ਬਹੁਲੇਖੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ. ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਲਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ . 29 ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਕਰੀਬ ੧੫੦ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਤਮ-ਕਥਾਤਮਕ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ.

 ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਰੰਭ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਪਾਲੀ ਦੇ ਤਪਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1 ਨਵੰਬਰ ੧੯੫੪ ਨੂੰ ਘਟਦੀ ਹੈ. ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਹੀ ਲੇਖਕ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ੧੫੦੦ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿਉ ਪੰਡਤ ਗੰਗਾ ਬਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਪਰੋਹਿਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਉਸਨੂੰ ਜੇ.ਬੀ.ਟੀ. ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੇ ਦਿਨ ਕੋਲੇ 30-੪੦ ਰੁਪਏ ਹੁੰਦੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਗੱਡੀ ਦਾ ਕਿਰਾਯਾ ਤੱਕ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਭਗਵੰਤੀ ਉਸਨੂੰ ਛੇ ਆਨੇ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਚੁਆਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਤਪੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਅਲੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਮਾਸਟਰ ਸੁਲੇਖ ਚੰਦ ‘ਸਾਰਥੀ’ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਪਾਲੀ ਮਾਸਟਰ ਬਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਉਸਨੂੰ ੭੫/ ਰੁਪਏ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਅਲੀਪੁਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇ ਚੰਚਲ ਰਹੇ ਸੁਭਾ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸੁਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ. ਉਹ ਮਾਸਟਰ ਸਾਰਥੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ. ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ 37 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਿਟਾਇਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਮੰਤਰੀ, ਐਸ.ਐਸ.ਪੀ. ਤੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਭਗਵੰਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਦਿਨੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦਾਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਭੰਡੀ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਅਤੇ ਮੁਖ ਅਧਿਆਪਕਾ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਈ ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸਦਾ 85ਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ. ਉਹ ਜੀਤੀ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਲਵਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਵੀ ਮਿਹਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਦੇਖ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ. ਸਾਰੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਪਾਲੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਨਬਚਨੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ. ਉਸਦੇ 85ਵੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਵਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ.

 ਸਾਰੇ ਹੀ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ. ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾਵਲ ਹੈ.


  1. ਬੇਅਰ ਕਰੀਕ ਪਾਰਕ (ਨਾਵਲ), ਨਦੀਮ ਪਰਮਾਰ, ਲਾਹੌਰ ਬੁਕ੍ਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ੨੦੧੬, ਸਫ਼ੇ ੧੦੬, ਮੁੱਲ ੧੫੦/ਰੁਪਏ

ਬੇਅਰ ਕਰੀਕ ਪਾਰਕ ਨਦੀਮ ਪਰਮਾਰ ਦਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ ਹੈ. ਕਰੀਬ ਸੌ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ੮ ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ. ਨਾਵਲ ਇਸ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਸੱਤ ਘੰਟੇ ਸੌਣ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਉਠਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਖ਼ਾਵੰਦ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਦਾਖਲ ਹੈ. ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਖ਼ਾਵੰਦ ਆਪਣੀ ਕਾਮੀ ਰੁਚੀ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਲਿਆਇਆ ਹੈ.

   ਪਿਛਲਝਾਤ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ. ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਵੈਨਕੂਵਰ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਭੂਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ. ਸੰਤੋਸ਼ ਖੱਤਰੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਤੇ ਸੋਸਿਓਲ੍ਜੀ ਦੀ ਐਮ. ਏ. ਕਰ ਚੁਕੀ ਸੀ. ਮਦਨ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ. ਦੋਵਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਸੰਤੋਸ਼ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਨੀ ਸੁਹਾਗ ਰਾਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ. ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਮਦਨ ਦੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਦੋਵੇਂ ਬਚੇ-ਅਰਜਨ ਤੇ ਜੈਨਿਕਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤੀ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ. ਇੰਨੀ ਦਿਨੀਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਸੱਸ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਕਿਵੇਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਘਰ ਤੋਂ ਯਾ ਬਾਹਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ. ਬੇਅਰ ਕਰੀਕ ਪਾਰਕ ਤਾਂ ਇੱਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਾਰਕ ਹੈ-ਸਰੀ ਨੇੜੇ ਜਿਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਾਲੇ, ਇਤਾਲਵੀ, ਫਿਲ੍ਪੇਨੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਵਸੇ ਲੋਕ ਅੰਤਰ-ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ-ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਾਗ੍ਰਹ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤਦੇ ਵੀ ਹਨ. ਇਸੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਮਦਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੋਸ਼ ਵਿਧਵਾ ਦੀ ਹੋਣੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਧਾਰਨ ਘਟਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ.

     ਨਦੀਮ ਪਰਮਾਰ ਪੁਰਾਣਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਘੜਨ ਦੀ ਜਾਚ ਹੈ. ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤੀ ਵਿਸਤ੍ਰਤ ਨਹੀ. ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਬਦਲ ਰਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵੱਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ. ਇਹ ਨਾਵਲ ਦਿਲਚਸਪ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨਹੀਂ.

  1. ਅੰਗੂਠੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ (ਨਾਵਲ), ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬਰਾੜ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ੨੦੧੬, ਸਫ਼ੇ ੨੦੪, ਮੁੱਲ ੨੯੫/ ਰੁਪਏ

ਬਲਵਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਛਪਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ. ੨੦੦੮ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਣ ਬਾਦ ਉਸਨੂੰ ਉਥੇ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਖਾਸ ਟੋਰੋਂਟੋ ਦੀ ਇਕ ਸਖੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾਵਲ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਲਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ੨੦੧੫ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਵਲ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ੨੦੧੬ ਵਿਚ ਅੱਠ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ੨੦੪ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਛਪਿਆ.

       ਇਹ ਮਾਸਟਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਪੰਮੀ ਜਾਂ ਪਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਤਾਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਹਨ. ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਅਰਜਨ ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਉਸਦੀ ਸਹੇਲੀ ਭੋਲੀ ਨੂੰ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਪਸੰਦ ਉਸਨੂੰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਆਹ ਲਈ ਕੁੜੀ ਲੱਭਣ ਆਇਆ ਕਮਲ, ਜੋ ਤਲਾਕ ਸ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ ਪੰਮੀ ਕੈਲਗਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਮਲ ਦਿਨ ਰਾਤ ਟਰੱਕ ਵਾਹ ਕੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਹੈ. ਉਹ ਬੇਸਮੇੰਟ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਮਾਂਸ ਨਹੀਂ. ਉਸੇ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸਮਝਾਏ ਪੰਮੀ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਸਫਾਈ-ਪੋਚੇ ਦੇ ਕੰਮ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਬਚਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਾਰ ਦੇਣ ਆਇਆ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹਰਜੀਤ ਉਸਦਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ. ਪੰਮੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਾਲੀ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਹੀ ਖੁੱਭਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹਿ ਹੈ. ਕਮਲ ਅਤੇ ਪੰਮੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਘਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਮੀ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਮਲ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਹੈ. ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਮੀ ਦੀ ਕਜ਼ਨ ਸਰੂ  ਅਤੇ ਸਹੇਲੀ ਭੋਲੀ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ. ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਜੰਮਣ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ ਪੰਮੀ ਪੰਜਾਬ ਗੇੜਾ ਮਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਜ਼ਨ ਰਮਣ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਮੀ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਹਲੜ ਆਦਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਚਲਣੀਆਂ. ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਮੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਲਗਦੀ ਹੈ-ਕਮਲ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਬਿਨਾ ਹੀ ਚਲ ਵਸਦਾ ਹੈ. ਪੰਮੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ. ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਮੇਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਉਹ ਨਰਸ ਬਣ ਜਾ ਕੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਰਜੁਨ ਦਾਖਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਪੰਮੀ ਉਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਮੋੜਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾ ਹੈ. ਪਰ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਕੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਦੁਖਾਂਤ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ ਜਗਤਾਰ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਹ ਕੈਲਗਰੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੁਣ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹਰਮਨ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਉਸਦਾ ਵਾਕਫ਼ ਹੋਣਾ ਵੀ, ਪਰ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਤੋੜ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ-ਤੁਹਾਡਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਗਿਆ ਮਾਮ…

       ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਉਂਤਣ ਵਿਚ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ. ਕਥਾ ਘੜਨ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਕਤਾ ਘੱਟ ਅਤੇ ਵਿਓਂਤ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਬੇਲੋੜਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ. ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਰੋਚਕਤਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੰਢਾਏ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਹੋਕੇ ਸੁਨੇ-ਸੁਣਾਏ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਥਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਾਂ ਤੋਂ ਸਖਣਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ.

  1. ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ (ਨਾਵਲ), ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ , ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸਫ਼ੇ ੨੪੦, ਮੁੱਲ ੩੦੦/ਰੁਪਏ

                         25 ਛੋਟੇ ਕਾਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਰਿਵਾਜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੈਤਿਕ ਸਵਾਲ ਵੀ. ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੁਝ ਵਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਲਈ ‘ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ’ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ. ਇਸੇ ਥੀਮ ਨੂੰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨਛੱਤਰ ਬਰਾੜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ. ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਲਾੜੀ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਬੁਲਾਉਣ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ.

      ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵੇਨਕੂਵਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵਿਆਹ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ. ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਸੀਰਾ ਯਾਨੀ ਜਗਸੀਰ ਆਪਣੀ ਫਰਜ਼ੀ ਪਤਨੀ ਮਾਨੀ ਯਾਨੀ ਮਨਿੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜਾਂ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦੇਵੇ. ਮਨੀ ਜੋ ੩੪ ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਰੇ ਤੋਂ ਦਸ ਵਰੇ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਨੇ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਲੈ ਕੇ ਸੀਰੇ ਨਾਲ ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ ਕਰਵਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸੀਰਾ ਕੈਨੇਡਾ ਆਇਆ ਹੈ. ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਹਿ ਅਸਲ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਸਮਾਨੀ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ. ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਨਰਮ ਸੁਭਾ ਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਖਿਆਲ ਵੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੋ ਤਲਾਕ ਦਾ ਮਸਲਾ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ. ਮਾਨੀ ਸ਼ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਲਾਕ ਦੇਣ ਲਈ ਬੱਝੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਰੇ ਤੋਂ ਵਖ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ. ਫਿਰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਝਾਤ ਪੁਆਈ ਹੈ. ਮਨਿੰਦਰ ਜੋ ਸਿਧਵਾਂ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਨੂੰ, ਕੈਨੇਡਾ ਭੇਜਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਸੀ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੇਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਥੱਲੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਨੱਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ. ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੁਖਪਾਲ ਕੌਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮਨਿੰਦਰ ਆਪਣੀ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੇਰੀ ਦੇ ਜਲਵੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਗਦੇ ਹਨ. ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਉਹੋ ਹਾਲ, ਵੇਸਵਾ ਗਿਰੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੁਕਰ ਨਾਲ ਗਰਲ ਫਰੇੰਡ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਘਰ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ. ਮਾਨੀ ਉਸਦੇ ਬਾਪ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੇਰੀ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ. ਧਾਲੀਵਾਲ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੁੜ ਕੰਮ ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਆਰਨ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਠਿੰਡੇ ਦੀ ਕਿੰਦ੍ਦੋ ਯਾਨੀ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਦੇ ਸਾਥ ਵਿਚ ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ ਦੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ ਵਿਚ ਸੱਠ ਲਖ ਡਾਲਰ ਕਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ. ਬਿਨਾ ਜਿਸਮਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਕਿੰਦ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁਰ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਲਾਕ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ ਹੀ ਟੁੱਟ ਚੁਕੀ ਸੀ. ਪਰ ਦੂਜੀ ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ ਸੀਰੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਵਿਆਹਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਸਮਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜਿਉਂ ਰਹੀ ਹੈ. ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬਚਾ, ਫਿਰ ਦੂਸਰਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਮਾਨੀ ਸੀਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਾਏ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਘਰ ਖ਼ਰੀਦਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਰੇ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੇਪਰ ਮੈਰਿਜ ਅਸਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ.

   ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ. ਪਰ ਥੀਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਸੂਖਮਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਾਫੀ ਸਪਾਟ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਹਨ. ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਥੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਕਰਕੇ ਨਾਵਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ.

  1. ਭੰਵਰ(ਨਾਵਲ), ਹਰਮਹਿੰਦਰ ਚਹਿਲ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਮਾਣਾ, ੨੦੧੬, ਸਫ਼ੇ ੩੩੬ ਮੁੱਲ ੩੦੦/ਰੁਪਏ

ਹਰਮਹਿੰਦਰ ਚਹਿਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਹੈ. ਹੱਥਲੇ ਨਾਵਲ ਭੰਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ‘ਬਲੀ’, ‘ਹੋਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਆਫੀਆ ਸਦੀਕੀ ਦਾ ਜੇਹਾਦ’ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਛੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਰਚ ਚੁਕਿਆ ਹੈ. ਹਰਜੀਤ ਅੱਟਵਾਲ ਨੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਮਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਵਰ ਤੇ ਕੁਝ ਲਫ਼ਜ਼ ਲਿਖੇ ਹਨ. ਨਾਵਲ ਨਾ ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ.

 30 ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ੩੩੦ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਬਲਕਾਰ ਦੇ ਟੇਲੀਫੋਨ ਦੀ ਕੁਵੇਲੇ ਵੱਜੀ ਘੰਟੀ ਨਾਲ ਉਭੜਵਾਹੇ ਉਠਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਉਸਦਾ ਦੋਸਤ ਕਰਮਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੈ. ਕਰਮੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਲਕਾਰ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬਲਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਏਜੰਟ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਸੱਦਿਆ ਹੈ. ਕਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਮੇਕਸਿਕੋ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਲੀਫੋਰਨਿਆ ਦੀ ਇਲ ਫੈਰੋ ਜੇਲ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੈ. ਆਪਣੇ ਵਾਕਫ਼ ਵਕੀਲ ਜੇ.ਪੀ ਰਾਹੀਂ ਬਲਕਾਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ. ਕਰਮਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੀ ਕੰਮ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦਰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਟਰੱਕ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ‘ਕਾਲਾ’ ਨਾ ਸਿਰਫ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਛਾਣ ਪਤਰ ਵੀ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਕਈ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ  ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਪਛਾਣ ਪਤਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਕਾਫੀ ਸਿਧਾ ਸਾਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਅਮਰ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯਾਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਫਸਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ. ਬਲਕਾਰ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਉਸਨੂੰ ਘਰੇ ਰੱਖਣ ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਉਜ਼ਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਨਿਤ ਦੀਆਂ ਆਪੇ ਸਹੇੜੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਖਰਾ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਕੈਰਲ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰੀਨ ਕਾਰਡ ਤਾਂ ਦੁਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਵ ਜੰਮੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਬੁਆਏ ਫਰੇੰਡ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ. ਗ੍ਰੀਨ ਕਾਰਡ ਬਣਨ ਬਾਦ ਬਲਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਸਬੀਰ ਕਰਮੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੀ ਕਜਿਨ ਨਿੱਕੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਕਰਮਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਹਿਪਾਠੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲਾਲ੍ਜੀਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਿੱਕੀ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਜੋਂ ਭਾਬੀ ਵੀ ਲਗਦੀ ਹੈ. ਨਿੱਕੀ ਭਾਵੇ ਥੋੜੀ ਨੱਕ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮੇ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਨਿਭਾ ਰਹਿ ਹੈ. ਪਰ ਕਰਮੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਣ ਲਈ ਸੰਤਾਪੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੋ ਨਿੱਕੀ ਦੀ ਮਾਂ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਆ ਕੇ ਉੱਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਰਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਲਾਲਜੀਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਮਰ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ. ਬਸੰਤ ਕੁਰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੱਕੀ ਨਾਲ ਕਰਮੇ ਦਾ ਫਰਜ਼ੀ ਤਲਾਕ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਫਰਜ਼ੀ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਫਿਰ ਰੂਪ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਥੇ ਸੱਦਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਸੱਦਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਰੂਪ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਫਰਜ਼ੀ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਫਰਜ਼ੀ ਤਲਾਕ ਕਰਵਾ ਕੇ. ਉਧਰੋਂ ਕਰਮੇ ਦੇ ਭਰਾ ਉਸਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਗਣ ਤੇ ਲਗਭਗ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ. ਰੂਪ ਫਰਜ਼ੀ ਪਤੀ ਹੱਥੋਂ ਰੇਪ ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਮਸਾਂ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅਮਰੀਕਾ ਲਿਆ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ-ਵੱਡੇ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਲਈ-ਉਸਨੂੰ ਉਮੀਦ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਦਰ ਭੇਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਖਰ ਤੇ ਨਾਵਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.

    ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਕਥਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਰੋਚਕਤਾ ਬਹੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ.

     ਪਰ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਜਾਪਣ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦੇ-ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਛੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਰੋਸਾ ਹੀ ਜਤਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਖੁੱਲ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ.

    ਅਮਰੀਕਾ ਯਾ ਦੂਸਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਕਾਫੀ ਯਥਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ.




  1. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ (ਨਾਵਲ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਾਪ, ੨੦੧੬, ਅਦਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਾਨਸਾ, ਸਫ਼ੇ ੨੮੮, ਮੁੱਲ ੨੪੦/ ਰੁਪਏ

  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਆਤਮ-ਕਥਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੈ. ਨਾਵਲ ਦੀ ਥੀਮ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ-ਮੁਲਕ ਅੰਦਰਲੇ ਗਰਕਦੇ ਜਾਂਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਥੱਲੇ ਦਰੜੇ ਜਾਨ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ. ਪਰ ਲੇਖਕ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਨਾਂ ਖੁਭ ਗਿਆ ਕਿ ਨਾਵਲ ਆਪ ਬੀਤੀ ਤਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ.

  ਨਾਵਲਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਾਪ ਆਪ ਹੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁਖ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਵਾਰ ਸਹਿਤ ਚੰਗੀ ਭਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਪਰ ਦੋ ਭਰਾ ਵਖ ਹੋਕੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਾਪ ਇੱਕ ਬਣਿਆ ਬਣਾਇਆ ਘਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਰੀਦਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ. ਇੱਕ ਖ਼ਰਾਬ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਸੀਏ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਜੀਉਣਾ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ. ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਉਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਦਾਲਤਾਂ/ਥਾਣਿਆਂ ਦਾ ਗਧੀਗੇੜ. ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਮਾਰਿਆ ਹੈ. ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਦਰ੍ਸ਼ਵਾਦ ਵਿਚ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਲਤਾਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਵਕੀਲ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦੇ ਭਰਮ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ. ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕਰੂਰਤਾ ਸਾਫ਼ ਉਘੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ.

 ਨਾਵਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੀ ਬਿਨਾ ਸੰਜਮ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪੇਤਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ. ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਨਿਭਾ ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸਲਈ ਮੁੱਲ ਵਾਨ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ. ਸਾਰਾ ਸਿਸਟਮ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਗਰਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਸਟਮ ਖਿਲਾਫ਼ ਪਾਠਕ ਦਾ ਰੋਹ ਜਗਾਉਣ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹੋ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ.













0.  ਜੜ੍ਹ (ਨਾਵਲ), ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ੨੦੧੬, ਆਰਸੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ, ਸਫ਼ੇ ੩੬੮, ਮੁੱਲ ੪੯੦/ ਰੁਪਏ


ਜੜ੍ਹ , ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਦਾ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰਖ ਕੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ. ਵਿਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੱਟ ਮੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਗਜਰਾਜ ਅਤੇ ਬਲਵਿੰਦਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਚਰਨਜੀਤ ਨੂੰ ਤਰਸਾ ਤਰਸਾ ਕੇ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਦੋ ਘੰਟੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਥਾ ਵਾਚਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਇਸ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਜ ਜੌਹਲ ਜੱਟ ਕਬੀਲੇ ਦੋ ਮੋਢੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਲਿਆਕਤ ਸਦਕਾ ਮੌਜੂਦਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਜਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮੁਢ ਬਝਾ ਸੀ. ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਕਬੀਲਿਆਂ-ਸੰਧੂ ਕਬੀਲਾ ਚੰਦਨਮਨੀ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਭੱਟੀ ਅਮੀਰਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ. ਸੰਧੂ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਉਪਰੰਤ ਗਜ ਨੇ 19 ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਘ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਜੱਟਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ. ਜੱਟਾਂ ਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਡਾ ਅੰਗ ਮੰਨਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮੁਗਲ ਹਮਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਜੌਹਲ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਹਰਚੰਦ ਜੌਹਲ ਸਮੇਂ ਸੰਘ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੱਟ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕਥਾ ਬਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ 13-੧੪ ਵੀ ਸਾਡੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ. ਗਜਰਾਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਦੋਸਤਾਂ ਰਾਕੇਸ਼ ਸੰਧੂ, ਅਮਜਦ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅੰਗ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਲੇਖਕ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਏ ਉਸ ਗਜਨੀ, ਅਮੀਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਦਨਮਨੀ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ. ਨਾਵਲ ਦਾ ਅੰਤ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉੱਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.

  ਦਰਸ਼ਨ ਧੀਰ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਉਸ ਵਰਗੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਾਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ-ਗਾਸੋ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਸਦਾ ਲਿਖਣ ਤੇ ਸੰਜਮ ਹੈ ਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵਿਚ ਯਕੀਨ, ਨਾ ਸੁਭਾਵਕ ਕਥਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੇ ਵਿਓਂਤ ਬੰਦੀ ਵਿਚ, ਸਗੋਂ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਅਮੋੜ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪੇਤਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ. ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਾਵਲ ਕਾਫੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ.  


11.ਥੈਂਕਸ ਏ ਲੌਟ ਪੁੱਤਰਾ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ), ਕੇਸਰਾ ਰਾਮ, ਨਵਯੁਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ, ੨੦੧੬, ਸਫ਼ੇ ੧੫੮ ਮੁੱਲ ੨੫੦/ਰੁਪਏ

  ਮੇਜਰ ਮਾਂਗਟ ਵਾਂਗ ਕੇਸਰ ਰਾਮ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਜਾਣਿਆ ਪਛਾਣਿਆ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਘਾ ਨਾਂ ਕਮਾਇਆ ਹੈ. ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਵਰ ਤੇ ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ, ਤੇਜਿੰਦਰ ਵਿਰਲੀ ਅਤੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਨਿਰਾਲਾ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਫਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਚਿਨੁਆ ਅਚੇਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਥਨ ਅਤੇ ਜੇ.ਏਨ.ਯੂ. ਦੇ ਕਵੀ ਰਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ. ਮੁਰਗੇ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਆਦਮੀ –ਇਹ ਦੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ. ਮੁਰਗੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ ਸੜਕ ਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਔਰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਧਾਰਨ ਆਦਮੀਆਂ-ਸਯੀਦ ਤੇ ਬਿਆਨਕਾਰ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉੱਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫੰਤਾਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਬੀਮਾਰ ਆਦਮੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨਿਰ੍ਭ੍ਯਾ ਰੇਪ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਜਾਂ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਕ੍ਸ ਚਿੰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਘਾੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ.

12. ਮਨ ਮੌਸਮ ਦੀ ਰੰਗਤ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ), ਮੇਜਰ ਮਾਂਗਟ, ੨੦੧੬, ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬਕਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਸਫ਼ੇ੧੪੨, ਮੁੱਲ 195/ ਰੁਪਏ

  ਮੇਜਰ ਮਾਂਗਟ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਚਰਚਿਤ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਹਨ. ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਦਸ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਲਫ਼ਜ਼. ਡਾ. ਅਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕਵਰ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ. ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦਸ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੀ ਹਨ. ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ. ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਪਰਪੱਕ ਲੇਖਕ ਹੈ. ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ-ਗਰਮ ਹਵਾ ਦਾ ਬੁੱਲਾ, ਕੀਚਰ ਕੀਚਰ ਕਚ ਅਤੇ ਮੈਂ ਏ.ਟੀ.ਐਮ. ਨਹੀਂ. ਗਰਮ ਹਵਾ ਦਾ ਬੁੱਲਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਪਲੀ ਵਧੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜਗੀਰੂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੁਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਕਲਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ. ਭਾਰਤੀ ਮਾਪਿਆਂ ਗੋਵਿੰਦਰ ਅਤੇ ਪੇਮ ਦੀ ਧੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤਨੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ. ਕੀਚਰ ਕੀਚਰ ਕਚ ਵਿਚ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ, ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਹੈ. ਰਵੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਰਵਿੰਦਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਜੋ ਹਰਵਿੰਦਰ ਦੀ ਕੁਵੇਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੈ. ਮੈਂ ਏ.ਟੀ.ਐਮ. ਨਹੀਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਮਰ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪਣਾ ਬੈੰਕ ਖਾਤਾ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਖੋਲ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਪ ਮਾਲਿਕ ਬਣਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੈ.

13. ਪਰੀਆਂ ਸੰਗ ਪਰਵਾਜ਼ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) ਹਰਕੀਰਤ ਕੌਰ ਚਹਿਲ , ੨੦੧੬, ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ, ਸਫ਼ੇ ੧੨੮, ਮੁੱਲ ੨੦੦/ ਰੁਪਏ


            ਹਰਕੀਰਤ ਕੌਰ ਚਹਿਲ ਅਸਲੋਂ ਨਵੀਂ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ 17 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ. ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ, ਅਮਰ ਸੂਫੀ ਅਤੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਮਲੂਕਾ ਨੇ ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਕਰਵਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲਫ਼ਜ਼ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ. ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਅਹਮਿਦਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨੇੜ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਵੱਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਠੇਠ ਮਲਵਈ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਹਨ. ਇੰਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਚ੍ਘੜਤਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵੀ. ਸਰਾਪੀ ਰੂਹ, ਕੈਦੀ ਹੌਕਾ, ਸਮਝੌਤਾ, ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਅਤੇ ਭੜਾਸ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾਂ ਪਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ. ਸਮਝੌਤਾ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਨੀਤੂ ਦੀ ਅਕਿਹ ਪਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਆ ਕੇ ਅਤੇ ਧੀ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ਲੀਲ ਹੋਕੇ   50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਚੁਕੇ ਬਾਗ਼ੀ ਕਦਮ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਝੌਤਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਠੀਕ ਸਿਰਲੇਖ ਨਹੀ. ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਵਿਚ ਗੈਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ, ਪਰ ਗੁੰਡਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ‘ਦੇਸ਼’ ਮੁੜਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਵਿਅੰਗ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ.

14.  ਕੋਡ ਬਲੂ(ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ ), ਪਰਵੇਜ਼ ਸੰਧੂ, ਸਵੀਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ/ਕੇਲੀਫੋਰਨਿਆ, ੨੦੧੬, ਸਫ਼ੇ ੧੧੬, ਮੁੱਲ ੨੦੦/ਰੁਪਏ ਕਵਰ-ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਵੀ


  ਪਰਵੇਜ਼ ਸੰਧੂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਜਾਣਾ ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਹੈ. ਉਸਦੇ ਦੋ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪ ਚੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦਾ ਤੀਜਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ. ਪਰਵੇਜ਼ ਸੰਧੂ ਦੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 12 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ. ਕਵਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਖ ਬੰਦ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ. ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ. ਡਾ. ਲੋਕਰਾਜ, ਸੀਮਾ ਸੰਧੂ, ਕੁਲਜੀਤ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕਵਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਨ.  ਆਪਣੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਧੀ ਸਵੀਨਾ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨੇ ਲੇਖਿਕਾ ਤੋਂ ਇੰਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਵਾਈ ਹੈ.

ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਕੋਡ ਬਲੂ ਜੋ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਹੈ, ਨਿਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਬ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਮਾਂ ਤੇ ਧੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅਧਾਰਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ. ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਨਿਜਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਨੇ ਇੰਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ. ਲੇਖਿਕਾ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਸੌਕਣ, ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਸ਼ੌਂਕਣ ਕਹਾਣੀ ਹਮਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ. ਨੀਨਾ ਜੋ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ  ਵਿਦੇਸ਼ ਆਈ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਖ਼ਾਵੰਦ ਦਲੀਪ ਉਸ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਇਜਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨੋਂ, ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈ. ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਤੇਰ ਮਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਵਰਤਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸਖਸ਼ਿਅਤ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਆਏ ਹਨ. ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਜਿਮੀ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਮਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਬਾਅਦ ਉਸ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਮੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਮੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸੌਕਣ ਹੈ. ਕਪਾਹ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਿਚ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜਗੀਰੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਟੁਕੜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣ ਤੇ ਫਿਰ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੀ. ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਵੀ ਉਭਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ.

   ਪਰਵੇਜ਼ ਸੰਧੂ ਕੋਲ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਲੇਖਕੀ ਵਿੱਥ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਦੋ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ.

Last film of the year-Shahid

  • Shahid-Hansal Mehta 2013 film-Rajkumar Rao



        I wanted to end the year with a long wished film Shahid, made by Anurag Kashyap in 2012 and directed by Hansal Mehta with lead role for Rajkumar Rao, who earned great fame with Newton in this year, which I saw incidentally in the very first week of its release in Delhi.


Shahid is a 2013 Indian Hindi biographical film directed by Hansal Mehta and produced by Anurag Kashyap. It is based on the life of lawyer and human rights activist Shahid Azmi, who was assassinated in 2010 in Mumbai.

The film opens with the murder of Shahid Azmi (Rajkummar Rao) and goes into the flashback to the violence during the Bombay Riots. There Shahid witnesses cold-blooded murders and in anger runs away to Pakistan-administered Kashmir, where he spends a brief period at a militant training camp. He soon returns. In Mumbai, he is arrested under the TADA, for an alleged conspiracy to assassinate some politicians. He is brutally tortured by police and forced to admit to the crime, after which he spends seven years at Tihar Jail in New Delhi. During his incarceration at Tihar Jail, Omar Sheikh (Prabal Panjabi) tries to brainwash him. But another inmate War Saab (K K Menon) inspires him to start his college education. Once he is acquitted of the charges, he goes ahead to study law in Mumbai.


After receiving his law degree, Shahid works with lawyer Maqbool Memon (Tigmanshu Dhulia) for few months, before starting his career as an independent lawyer with the financial support of his elder brother Arif (Mohammed Zeeshan Ayyub). During this process, he meets Mariam (Prabhleen Sandhu), a Muslim divorcee, and marries her. Shahid soon starts picking up cases of Muslims charged under the POTA. He fights many cases pro bono in consultation with NGOs. Shahid gets his first major success as a defense lawyer when Arif Paanwala, who has been arrested under POTA in 2002 Mumbai bus bombing, is acquitted due to lack of evidence.


Shahid then represents the accused in the 2006 Mumbai train bombings, the 2006 Aurangabad arms haul, and the 2006 Malegaon bombings case. He is criticized for supporting terrorists and starts getting threatening calls that disturb his family life. On one occasion, Shahid’s face is blackened by assailants outside the court room. While defending Faheem Ansari in the 2008 Mumbai attacks case, he gets shot by two gunmen in his office and dies on the spot. Later, Ansari is shown to be acquitted of all charges by the Supreme Court of India due to lack of evidence.

  The film is very powerful and made me cry at some scenes. Two lead female roles of Shahid mother and wife has been performed by new and both Punjabi women-Baljinder Kaur and Prabhleen Sandhu and they are very impressive in their role. Things have much worsened since the making of this film five years ago.

      It was good to end the year with watching this film.

Two classical Hungarian Poets-Sandor Petofi and Attila Jozsef


While visiting Hungary in June 2013, I bought two poetry books of classical Hungarian poets-Sandor Petofi and Attila Jozsef in English translation from Budapest market, but these books did not reach India as my small shoulder bag got picked up and the books were gone. But Hungarian friend and Professor of Hindi at Budapest Maria Ngyesi saw my facebook post of loss of books and replenished my loss by her kind generosity by sending these books to me in 2014 itself through Asghar Wajahat, who was visiting Hungary and who later sent these books to my address from Delhi. I was overwhelmed by Maria’s care for my aesthetic thirst, yet I was not able to read the books for three years and perhaps these are two last books of my readings in the year 2017 and perhaps the best year-end read for my aesthetic pleasure.

Both poets died young, Petofi at the age of just 26 and Attila at 32 years of age. But both had different sensibilities. Petofi was the poet of bravery and youthfulness, whereas Attila was a poet of suffering and sadness.

Sandor Petofi was born on the very first day of the year 1823 at KiskőrösKingdom of Hungary,, where his family had a slaughterhouse. He was tried to be given good education by the family, but circumstances were such that they were moving from places. Petofi became a teacher and then a soldier. Petofi had a creative mind and he wished to do theatre. His first poem was published when he was just 19 years. Petofi wrote about hundred poems, published in ‘Collect Poems volume. He also translated few authors including Shakespeare. But his most famous work is his epical fairy long poem-John the Valiant-. It is perhaps greatest and most popular poem in the Hungarian language. It is spirited folk epic, recounting the adventures of Johnny Grain O’ Corn, a poor but rebel and valiant Shephard boy.

Sandor Petofi was a restless soul, who not only wrote poetry and worked for Hungarian language and culture, he even took part on 1848 Hungarian revolution against Austrian empire and was killed during an action on the battlefield on 31st July 1849 at the young age of 26 years. His body was never found, but he became the most celebrated national hero and there are more than 20 Petofi streets in Hungary capital Budapest alone.

John the Valiant is a very fascinating folk story, narrated in equally fascinating style by the poet. It is in running 1480 stanzas in about sixty pages. It begins with poor orphan Shephard boy Johnn falling in love with orphan Nelly and loosing his master’s goats. His master chucks him out and Johnn decides to travel and bring money to get his love Nelly released from her cruel stepmother. He goes through adventures through forests, sea journies , mountains and could have become even king, as he gets released a king and his daughter from abductors. Kind wanted to marry his daughter to Johnn and retire by making him the king. But John the Valiant in true love for her poor girlfriend Nelly declines and accepts gold to return for her. But he suffers so much before reaching back that Nelly had died by then. He again ventures into adventures and finally gets his love Nelly alive again by fanciful events and the tale ends in romance fulfilled.

The folktale is not different from many such folktales world over, yet its aesthetic achievement lies in its narrative style and rhythmic beauty. I thoroughly enjoyed this uplifting folktale from Sandor Petofi.


Attila Jozsef was born in Budapest in year 1905 on 11th April. He was third child of a factory worker, who abandoned the family when he was just three year old. His mother also died from cancer, when he was just 14 years old, the mother had nurtured the children being a washerwoman with help from their grandparents. Attial lived even in orphanage some time. When his elder sister married, she became his guardian. Attila was sent to boarding school at the age of 15 years, but dropped out after three years and took private exams. His first collection of poems came when he was just 17 years old, by the age of 20 years, he had another volume of poetry. When he was 21 years old, George Lukacs, the great Marxist Hungarian critic appreciated him as first proletarian lyricist with great talent. Attila joined illegal Communist party for few years in 1930, but was expelled by party. In college, a Dean hurt him for his frank poetry, which he refers in one of his poem as well. By 1936, he had published his seventh and last volume of poetry and his reputation has soared internationally. He had failed love affairs, bouts of severe depression, police harassment. In 1937, he had met Thomas Mann, the great German novelist, but was not allowed public reading of his poems with him. In 1936, he had met his last great love Flora, who is mentioned in his poetry. He had been hospitalised few times and is released to care of his sister on 4th November 1937. On 3rd December 1937, he commits suicide under the wheels of a freight train. Tragic end to a great poet at the young age of 32 years only.

  Danube is the national river of Hungary like Thames, it flows inside the city Budapest. This volume contains 75 of Attila’s selected poems and most of the poems are depiction of his extreme sufferings. In a poem-With a pure heart-he writes-

           I am fatherless, motherless/

godless and countryless/

have no cradle, no funeral shroud/

and no lover to kiss me proud…

   In poem Introduction, his anguish is expressed as-

 Death is cooking up a feast-/

hey bourgeoise!hey proletarian/

Attila Jozsef is here at last!

  One of his poem describes his parents and girl he loved, but who did not love him. He misses mother in many of his poems.

   In one of his poem-Night in the slums, again the suffering expresses-

The night is heavy, this sombre night

Brothers, I am going to sleep

May our souls be free of torment,

And our bodies free of vermin’s bite

In poem Without Hope, his anguish-


                                     My heart aches, words grow cold

                                    But who is there to hear me out

In poem Consciousness, again he cries out-

         The anguish is deep inside me, here

       While its explanation lies out there

      My wound is the whole world-it burns

     I feel the fever, my soul as it churns


   In another poem Humans, he exposes human reality in bitterness-

    In our human family goodness is a stranger

    Selfishness in landlord in this place

    For ages the rich unthinkingly known this;

   Now it is beginning to dawn on the poor.

In poem-Be a fool-freedom in this age is only for fools

  A poem is addressed to his love-Flora and one to mother, full of lament at her death.

  And last poem of collection is a message

  Only you should read my poems

 Who know me and love me well


       Attila Jozsef is a poet of human suffering and especially of those who have come from lower depths of society, Lukacs had rightly observed and acknowledged his talent. But nothing in life could fill Attila’s heart with love and his urge to be understood remained unfulfilled and death became his refuge and humanity lost a great talent at such young age. Poet’s suicide is a comment on the dehumanised social set up as poet has observed selfishness is the core of the system.

     The poetry of Attila Jozsef saddens, whereas Sandor Petofi lifts your soul up. Both talents died young. In a way both can be compared to our two Punjabi poets-Pash and Shiv Batalvi-one a poet of fierce resistance and another messenger of doom and death-both died in same age at 38!



Compassionate Doctor, Fine Man and Sensitive Poet-Dr. Daljit Singh

Chaman Lal is feeling proud.

Attended Bhog ceremony for Dr. Daljit Singh today in Amritsar and surprisingly did not click any picture from my mobile, it was sad, but absorbing time for me. There was a huge turn up from far and off and local area, number of official cars were there, means many ministers, MLAs and bureaucrats were there. Only two persons spoke after Kirtan, Dr. Daljit Singh class-fellow and Friend from School days Principal Jagdish Singh, was he ex Principal of activity School in Preetnagar? And Dr. Ravijit Singh,elder son of Dr. Daljit Singh. Best part of their thanks giving speech’s was no single person whether minister or other biggie was mentioned by name and everybody was thanked as mass of people. It seems more people from AAP party joined, though Dr. Daljit had left AAP. Even better was rather than formal eulogising of departed soul, very human features of Dr. Daljit singh were described, many unknown in most informal manner, as Jagdish remembered how. In School, Daljit Singh will come out with Basketball and pla y for certain time even alone, if no other student turned up! Ravijit memoirs were most touching told in very simple style,sharing what remains n my memory-1.Daljit did not speak for almost one year after birth and was named ‘Ghughu ‘ਘੁਗੂ’ and that Ghughu became Daljit Singh.2.In school/college,Daljit used to make sketches of teachers, so first thing his English teacher will utter at entering the class-Daljit get out of class! And Daljit will sit in the library and score more marks than those attended classes! 3. Even in 1957, Daljit had ‘love marriage’, a rarity in those days, so he was a love jehadi sixty years ago! 4. When Ravi was just in second class,daddy Daljit got him a book to read-मनुष्य महाबली कैसे बना in sixties and when Ravi could not make anything of it, Dad will read and explain it to him. 5. Daljit wrote in his fiancée gift dairy-‘Professional competence is the best patriotism’ and he worked throughout till last days 16-18 hours in hospital innovating first lense for eye from a Dentist gifted small chemical bottle! 6. Daljit could play any number of musical instruments-harmonium, tabla,western, he got even saxophone but could not play! 7. Whole house was full of cameras, he was best photographer even he did computer sketching of friends!8.Son Ravi could never beat Papa in any indoor game be it carom board,table tennis, chess or billiards! City club has engraved Daljit Singh as two time billiards champion.9. Daljit was fond of painting as well, in his last bed ridden days he did many nature paintings, wished even to attend hobby art classes, though could not! 10. Dr. Daljit would know of his student, patient or friend need and help him without letting him or her know! 11. Daljit contested 2014 Lok Sabha elections and someone asked 50 thousand ₹ for some votes, he told not to vote him, as he won’t give money! 12. Ravijit spoke as Daljit would have wished him to speak, perhaps it was best way to remember and celebrate him! RaviJit also expressed that earlier he thought that Daljit Singh was just father to his two sons, and they looked to him as father, but now he realises that there could be many who could be looking to him as father figure and likewise Daljit Singh may also had been caring many like his two sons! Adieu Dr. Daljit, a fulfilling life lived meaningfully and well, inspiring rational humanism in others by your life! Hope your legacy continues as you took forward your father Prof. Sahib Singh legacy


In May 2014, during national elections I wrote a post in which I gave bio-sketches of 25 candidates all over the country, whom I wished to be elected, only two of them were elected, here I reproduce what I wrote about Dr. Daljit Singh at that time and also, what I wrote in Indian Express published today as tribute-

  1.  Dr. Daljit Singh-Teacher of Dr. Gandhi, Dr. Daljit Singh is known in leftist circles since early sixties, when he was Doctor in eye deptt. at Rajendera Medical college Patiala during 1967-72. Dr. Pyare Mohan, Surjit Lee etc. were in touch with him in early phase of Naxalite movement in Punjab, but Dr. Daljit Singh had relations with earlier Communist movement as well, with Satya Pal Dang etc. He used to help and support young student rebels of Punjab Students Union and their mentors like Surjit Lee and exchanged literature. From the very beginning of his medical career, he had the idealist streak in him, possibly got in from his respected Sikh scholar father Bhai Sahib Singh. He served Medical College till 1976 or at Amritsar, before establishing his own Dr. Daljit Singh Eye Hospital. I was probably introduced to him either by Surjit Lee or Dr. Gandhi in 1972-75 period, but later when I had to undergo cataract surgery in 1990 or so, Poonam Preetlari accompanied us to Dr. Daljit Singh. We stayed at Poonam house in Amritsar then. Dr. Daljit Singh has a practice of charging not only no fees, no expense from Punjabi writers. So from Gurdial Singh down to lesser known writers availed his generosity. Dr. Daljit Singh himself has a flair for writing, not only on his professional subject-eye care’, that too in Punjabi language, but in other fields of writing as well. He writes prose on American oppression of the world and with documents showed that how 9/11 was USA’s own planned act to push the world into a fire of hatred and violence. He is a poet and had two collections of poetry to his credit in Punjabi. My way of paying to his generosity was to translate his poetry in Hindi, which I did with pleasure, which was published by Kulwant Singh Suri, son of eminent Punjabi writer Nanak Singh. A release function on the book was also organised in Amritsar. When in 2002, I had another retinal detachment, after losing much vision in first detachment in 1992 end in Delhi, at the recommendation of Dr. Balbir Singh, an eye surgeon friend at Patiala, we rushed to Amritsar. This time Dr. Daljit Singh personally took care of the surgery done by his daughter in law Dr. Indu Singh, retinal expert in his eye hospital. This time we were hosted in his new hospital cum patient accommodation rooms, again charging no expense, despite my request that my University would reimburse me. And when in 2004 or so, my daughter had serious eye problem, Dr. Balbir again sent us to Amritsar and this time too Dr. Indu Singh not only treated her, she gave her so much affection as well. I have been sending my books on Bhagat Singh to Dr. Daljit Singh, who is also his fan and wrote even a poem on him. And when his candidature was declared from AAP, I expressed my solidarity with pleasure. Dr. Daljit Singh enjoy so much respect in Amritsar that he went even to Congress and BJP rallies and distribute AAP caps and people accepted. Despite being personal doctor of Presidnet of India a t one time and receiving Padam Shri honours in 1987, he never referred these things in his campaign as candidate.He was the only candidate to visit slum areas of the city and also poor Dalit areas in rural side, where no Congress/BJP candidate went. In light mood, when I phoned him to express my solidarity, he said half jokingly ‘we may even win!’ In two bullish candidates fighting a dirty campaign, Dr. Daljit Singh’s campaign was cleanest to the core and my strongest wish is his victory! He is nearly eighty years now and had been working since more than five decades with such discipline-getting up at 3 am, reaching operation theatre by 4 am, performing surgery till 7 am, then with little break, reaching OPD and attending to patients till almost 2 to 3 pm before lunch break. After an hour or more, again going to ward to look after morning operated patients. Sitting on computer from early nineties, when few people had such excess and competence.

Here I share some of photographs with Dr. Daljit Singh

Why Change Dyal Singh name of College?





                               Why Change Dyal Singh name of College?

                                                  Chaman Lal*

      All hell was let loose on 17th November 2017 evening,  when Chairman of Dyal Singh College on Lodhi road New Delhi made an announcement after an unusual, rather illegal Governing body meeting that the name of Dyal Singh College(Evening Classes) now onwards will be ‘Vande Matram College’! Prior to this meeting and afterwards there were unpleasant scenes. Students of the college who were protesting against bifurcation of the college were threatened by the Chairman to get them expelled from College. College teachers who questioned Chairman’s unsavoury conduct towards students, as he had taken identity card of some students, were also shouted at by the Chairman, who got response in same manner as his own shouting volume and the videos of this Chairman-teachers-students shout each other went viral on social media. Next day newspapers reports put the issue on fire in Delhi and Punjab, as protests broke out among not only political groups, even among academics and writers, who took it as an affront to attack on the healthy progressive legacy of great son of pre-partition Punjab-Sardar Dyal Singh Majithia-the philanthropist, who willed all his huge property to take care and build institutions of lasting value- educational institutions like schools/colleges and libraries. The newspaper The Tribune and Punjab National Bank were already set up by his efforts from Lahore.

   Dyal Singh Majithia, born in 1849 and died in 1898, at rather young age, made a will prior to his untimely death. When the will was opened, he left a small part of his vast properties for his family and bequeathed most of the properties for public good. He formed a committee of Trustees himself to take care of School/Colleges, Public library and The Tribune-all three in Lahore. The trustees included at that time Lala Harkishan Lal, Babu Joginder Chander Bose, Lala Ruchi Ram, Dewan Narender Nath and many more eminent personalities of the period. The Tribune was set up in year 1881 itself and was publishing at the time of his death. Dyal Singh trust Lahore set up Dyal Singh Public library Lahore in 1908 and Dyal Singh College was set up later in 1910 at Nisbat road Lahore, just adjacent to Dyal Singh Public library. This legacy continued later from Indian side at Delhi, Karnal and Chandigarh, as well as at Lahore itself. Dyal Singh College Lahore was set up in the leadership of first Principal N G Wellinkar, followed by Principal Sadhu T L Vaswani, who served from 1912 to 1915 as Professor of Religion and Philosophy as well. He was succeeded by Principal S C Roy and later by Pandit Hemraj, Professor of Mathematics as long time Principal from 1922 to 1938. Professor of English Daya Nath Bhalla succeeded him, who continued till partition of 1947, when Prof. Bhalla migrated to Delhi.

   Dyal Singh College in Lahore was taken over by Government of Punjab and was renamed as Govt. Dyal Singh College, which it continues till date. Very few Professors remained in College after partition and Syed Abid Ali was appointed Lahore College Principal on 1st September 1947 and College reopened on 1st October 1947. (Reference to above facts from book-‘100 years of Dyal Singh College Lahore-1910-2010’ by Dr. Syed Sultan Mahmood Hussain, 2010 from Izharsons Lahore)

          Dewan Anand Kumar, son of Raja Narnder Nath , a founder trustee of Dyal Singh trust, made efforts to rebuild Dyal Singh institutions at Delhi and Karnal in post partition India. A camp college for refugee children was set up on Mandir Marg primary school in 1948 at Delhi, affiliated to newly set up Panjab University in Punjab, a transgression on Delhi University jurisdiction area. Classes were held in evening after school hours, later Dyal Singh library, Tribune office and Dyal Singh College was set up in Rouse Avenue, this college was recognised by UGC in 1952. Camp College was attached to this College and this status of College continued till 1959, with affiliation to Panjab University. Dewan Anand Kumar, brother of Rameshvari Nehru,  had become Vic Chancellor of Panjab University was major functionary of Dyal Singh trust society, registered at Karnal in post partition India. His son Dewan Gajender Kumar at the age of 94 years still continues to be the member of Dyal Singh trust society, though he is immobile now, his son D K Raina is present secretary of society. From August 1959, Dyal Singh College was affiliated to Delhi University and it was allotted land on Lodhi road in 1961. College was shifted to present location in October 1962. Camp college was merged into it and Camp college material can still be found in present Dyal Singh College, since Camp college was evening classes college, so Dyal Singh college first became two shift college between 1963-66, later from 1967, evening classes started at present college location and it was designated as Dyal Singh College (Evening classes), the governing body of the College remained same and continues till date same. Evening classes had Vice Principal in charge earlier, later from 1997, full-fledged Principal and staff was recruited for evening college. In 1976, Dyal Singh Trust society offered Delhi University to take over the college as constituent college of the University, without seeking any monetary reimbursement for land and building. However an agreement was signed between Delhi University and society, in which clause 12 mentioned that the name of the college will not be changed and as per clause 16, the land will be transferred to DU subject to No Objection certificate from Land& Development office, incidentally that NOC has not been given by L&DO till date and all correspondence continues in the name of Dyal Singh trust society. In 1984, additional land was given to college that too was in the name of the society. Electricity bill still is in the name of the society.

         Dyal Singh College has many luminaries in its trust and Governing body in the past. D N Bhalla continued as Principal from Lahore to Delhi, later many more Principals served the college including B M Bhalla, present Principal Inderjit Singh Bakshi joined as Principal in year 2006 and he has not seen such tense days in College, as he feels in last two years. Governing body of the college had in the past Chairmen like freedom fighter and writer from Lahore days-Lala Feroze Chand, Dewan Anand Kumar, Prof. V P Dutt, Lala Brish Bhan, Shailja Chander, S S Gill and Prof. Shahid Mahdi. However during present NDA rule, Delhi University Vice Chancellor in order to appease political bosses is appointing non educationist BJP related political persons as Chairmen of College governing bodies. Incidentally Delhi University VC is rejecting such respectable names sent by Delhi government for its own 28 colleges as Prof. S K Sopory, former VC of JNU, Prof. Ira Bhaskar, just because they have JNU tag, an offence for present NDA government! Present Chairman of Governing body of Dyal Singh College is Mr. Amitabh Sinha, a BJP leader and Supreme Court advocate, in eight to twelve member governing body, Principal of Morning College is member secretary, responsible for calling meetings of body and taking minutes. However in Mr. Sinha’s chairmanship, Principal has been reduced to nobody. Chairman has for the first time in the 107 year history of the college, has forcibly occupied conference room and put his name plate there, the room which has name boards of all the former Chairmen and former Principals of the college. College officials are scared even to open that room as Chairman misbehaves with officials and staff, get their signature on attendance sheets of the Governing body meeting and holds indoor meetings with only some members of his choice in bolted room, keeping many members sit out and prepares or get minutes prepared on his own and without the presence of member secretary in deliberations, forces him to own the minutes. Even in the meeting held on 17th November, in which name of Dyal Singh College (Evening) was illegally changed to ‘Vande Matram’ College, member secretary was not allowed to sit in the meeting. Earlier while suspending a more than 70% physically charged assistant Professor of Hindi Dr. Kedarnath Mondal, Principal was not allowed even to indicate that suspension of any teacher cannot be effected without Delhi University approval, as college is constituent college of the University. Dr. Mondal was not issued any show-cause notice and straight way suspended, just because as Dalit literary critic, he made some remarks about Durga, as happened in the case of film S…Durga!

        Dyal Singh Morning college has nearly 5200 hundred students at present and evening college has 3200 plus students. Turning evening college into morning college in the same building is an absurd idea, as the infra structure can bear only one college students. With evening college it was fine as the same infra structure was shared in different time schedule. And why Delhi University is allowing closure of evening colleges at all? There are number of working people, including women, who continue their higher education after office hours, there has been no complaint from women students facing any problem in evening time in this prime South Delhi area college.

    Technically, the land and building of college is still in the name of the Dyal Singh trust society, as per DU agreement with society, the name of College in this land cannot be other than Dyal Singh, so chairman of the college is illegally violating the agreement. Even Delhi University has not formally divided the college into two colleges, as a demarcation committee is formed, which has yet to give its report. The whole process adopted by Chairman of the college smacks of political design rather than any academic or social concern for either the students or higher education in general.

       Only appropriate step in present circumstances is to remove this non-academic chairman of the governing body of the college and replace him with some respectable educationist, who could honour the legacy of Dyal Singh Majithia, honour the agreement between Dyal Singh trust society and DU, win the trust of students and staff of the college, thus saving the fair name of college from ignominy! Delhi University or Chairman of college can set up another college in different location and name it as they wish to, but Punjab people will not allow this chairman to harm Dyal Singh Majithia legacy in any form.


*Chaman Lal is a retired Professor from JNU and a Fellow of Panjab University Chandigarh; who visited Dyal Singh College and wrote to Delhi VC to not approve change in name of the College. 09868774820 Prof. Chaman Lal, H.No. 2690, Urban Estate, Phase-2, Patiala(Pb.)-147002


Dyal Singh College-100 years-7-12-17-Delhi (1)

         ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਿਦ ਕਿਉਂ ?

ਚਮਨ ਲਾਲ*

                   17 ਨਵੰਬਰ ੨੦੧੭ ਨੂੰ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾਡੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਨ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ (ਇਵਨਿੰਗ ਤੋਂ ਮਾਰਨਿੰਗ ਬਣਾਏ) ਦਾ ਨਾਂ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਕਾਲਜ’ ਹੋਵੇਗਾ. ਇਸ ਐਲਾਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਸਦਮਾ ਲਗਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰੋਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ -ਮਤਿਆਂ, ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਤੇ ਯਾਦਪੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ. ਗੱਲ ਇਥੋਂ ਤਕ ਵਧੀ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਭਾਜਪਾ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿਚ ਵੀ ਟਕਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਮਿਤਾਭ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਐਮ ਐਲ ਏ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਤੇ ‘ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ. ਮੀਟਿੰਗ ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਖਿਲਾਫ਼ ਰੋਸ ਲਈ ਪੁੱਜੇ ,ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਧਮਕਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਾਲਜ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ. ਪ੍ਰਧਾਨ-ਅਧਿਆਪਕਾਂ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੂਹ ਵਿਚਕਾਰ ਤਲਖ਼ ਕਲਾਮੀ ਦੇ  ਵੀਡੀਓ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਤੇ ਵੀ ਖੂਬ ਚਲੇ.

    ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਇਸ ਮਨ ਮਾਨੇ ਤੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫੈਸਲੇ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਦਾਨ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੌਲਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ. ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈੰਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ.

    ੧੮੪੯ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ੧੮੯੮ ਵਿਚ ਭਰ ਉਮਰੇ ਚਲ ਵੱਸੇ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਸੀਅਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਰਤੂ ਉਪਰੰਤ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ, ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਗਭਗ ਸਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੌਲਤ ਇੱਕ ਟ੍ਰਸਟ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੇਮ੍ਬਰ ਉਹਨਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ. ਇਹਨਾਂ ਮੇਮ੍ਬ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ, ਬਾਬੂ ਜੋਗਿੰਦਰ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਲਾਲਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ, ਲਾਲਾ ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉੱਘੀਆਂ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ. ਇਸ ਟ੍ਰਸਟ ਨੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਸੀ. ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ ੧੮੮੧ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ.

       ਇਸ ਟ੍ਰਸਟ ਨੇ ੧੯੦੮ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ੧੯੧੦ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਨਿਸਬਤ ਰੋਡ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹਨ. ੧੯੪੭ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ੨੦੦੦ ਤੋਂ ਬਾਦ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ  ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ. ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਐਨ.ਜੀ. ਵੇਲਿੰਕਰ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਬਾਦ ਵਿਚ ੧੯੧੨-੧੫ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਾਧੂ ਟੀ.ਐਲ.ਵਾਸਵਾਨੀ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹੇ. ਪੰਡਿਤ ਹੇਮਰਾਜ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵੰਡ ਸਮੇ ਦਯਾ ਨਾਥ ਭੱਲਾ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਲ ਸਨ,  ਜਿਹਨਾਂ ਵੰਡ ਬਾਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਫਿਰ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਦੀ ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ. ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ੧ ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੭ ਤੋਂ ਡਾ. ਸੱਯਦ ਆਬਿਦ ਅਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ੧ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਕਾਲਜ ਫਿਰ ਖੁੱਲਿਆ. (ਹਵਾਲੇ-ਡਾ. ਸੱਯਦ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਮੂਦ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬ-ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੌ ਵਰੇ-੧੯੧੦-੨੦੧੦ )

    ਵੰਡ ਬਾਦ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਸਟ ਦੇ ਮੋਢੀ ਟ੍ਰਸਟੀ ਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੀਵਾਨ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਜਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ. ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੈਂਪ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ੧੯੪੮ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. ੧੯੫੨ ਵਿਚ ਰੋਉਸ ਐਵਨਿਊ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ ਦਫਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਸਟ ਸੋਸਾਇਟੀ ਕਰਨਾਲ ਤੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਰਨਾਲ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ/ਸਕੂਲ ਖੋਲੇ. ੧੯੫੯ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ. ੧੯੬੧ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਲੋਧੀ ਰੋਡ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜਗਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੬੨ ਤੋਂ ਕਾਲਜ ਤਬਦੀਲ ਹੋਇਆ. ੧੯੬੩-੬੬ ਤਕ ਕਾਲਜ ਦੋ ਸ਼ਿਫਟਾਂ ਵਿਚ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ੧੯੬੭ ਤੋਂ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ(ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਾਲਜ ਅਧੀਨ ਵਾਯਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਧੀਨ ਚਲਿਆ, ੧੯੯੭ ਤੋਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ (ਸ਼ਾਮ ) ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ/ਸਟਾਫ਼ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ. ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਵਾਲੇ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ‘ਵੰਦੇ  ਮਾਤਰਮ ਕਾਲਜ’ ਰੱਖਣ ਦੇ ਜਤਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ.

     ਅਸਲ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਸਟ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ੧੯੭੬ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਬਿਲਡਿੰਗ ਲਈ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ , ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ੧੯੭੮ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ  ਵਿਚ ਸਮਝੌਤੇ ਬਾਦ ਇਹ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ  Constituent ਕਾਲਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ. ਪਰ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਨ. 12 ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ. ਸ਼ਰਤ ਨ. ੧੬ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲਜ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਇਮਾਰਤ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੈੰਡ&Development ਦਫਤਰ ਤੋਂ ‘ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ’ ਸਰਟੀਫ਼ੀਕੇਟ ਮਿਲਣ ਬਾਦ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਇਹ ਸਰਟੀਫ਼ੀਕੇਟ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਤਕ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ. ੧੯੮੪ ਵਿਚ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਸਟ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਬਿਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ.

      ਵੰਡ ਬਾਦ ਸਥਾਪਤ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਘੀਆਂ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ. ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਘੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਤੇ ਲੇਖਕ-ਸੰਪਾਦਕ ਲਾਲਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਚੰਦ, ਲਾਲਾ ਬ੍ਰਿਸ਼ ਭਾਨ , ਦੀਵਾਨ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੋ. ਵੀ.ਪੀ.ਦੱਤ, ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ਾਹਿਦ ਮਾਹਦੀ, ਸ਼ੈਲਜਾ ਚੰਦਰ, ਐਸ ਐਸ. ਗਿੱਲ ਵਰਗੇ ਨਾਮੀ-ਗਿਰਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਬੀ.ਐਮ. ਭੱਲਾ ਇਸਦੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹੇ. ੨੦੦੬ ਤੋਂ ਡਾ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਕਸ਼ੀ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗਾ ਦਬਾ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇਤਾ ਅਮਿਤਾਭ ਸਿਨ੍ਹਾ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਕਾਲਜ ਦੁਖੀ ਹੈ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਰੂਮ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਉਸਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੀ ਪਲੇਟ ਥੋਪ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਰੂਮ ਵਿਚ ਹੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਦੀ ਨਾਂ ਸੂਚੀ ਦੇ ਬੋਰਡ ਲੱਗੇ ਹਨ. ਕਾਲਜ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਹ ਨਾਂ ਬੋਰਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਮਰਾ ਖੋਲਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ. ਕਾਲਜ ਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾਡੀ ਦੇ ਅੱਠ ਤੋ 12 ਮੇਮ੍ਬ੍ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ੨-੪ ਮੇਮ੍ਬ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਕੁੰਡੀ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਮ੍ਬੇਰ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਮਿਨਟ ਲਿਖਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਮਿਨਟ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਖੇ ਮੇਮ੍ਬ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪੰਨੇ ਤੇ ਦਸਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਿਨਟ ਮੰਜੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ. ਸਿਰਫ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਵੇਲੇ ਹੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਇਹ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ. ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯਾੰਗ ਅਧਿਆਪਕ ਡਾ. ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ ਨੋਟਿਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ. ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ੭੦% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਵ੍ਯਾੰਗ ਇਸ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ. ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੰਜੂਰੀ ਬਿਨਾ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਸ੍ਪੇੰਡ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਯਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀ.

           ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵੀ ਸੀ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ੨੦੧੪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਵੀ ਸੀ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਗੈਰ ਵਿਦਿਅਕ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ੨੮ ਕਾਲਜਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੀ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਉਘੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੋ. ਸੋਪੋਰੀ, ਜਾਂ ਉਘੀ ਫਿਲਮ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋ ਇਰਾ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ. ਇਹ ਗੈਰ ਵਿਦਿਅਕ ਸਿਆਸੀ ਬੰਦੇ ਕਾਲਜ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭਗਵਾ ਰੰਗ ਭਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦੇ ਹੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਵੀ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਨਾਂ ਤੇ ਬਖੇੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਸਟ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਿਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਾਂ ਰਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਮਿਤਾਭ ਸਿਨ੍ਹਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੰਦੇ  ਮਾਤਰਮ ਨਾਂ ਕਾਲਜ ਤੇ ਥੋਪਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਗਾ ਤੇ ਨਵਾਂ ਕਾਲਜ ਬਣਾ ਕੇ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਂ ਰਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਨਾਂ ਥੋਪਣ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਯਾ ਸ਼ਰਾਰਤ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀ.

     ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕਾਲਜ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੇ ਕਿਉਂ ਤੁਲ੍ਹੀ ਹੈ? ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਉਚ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਸਵੇਰ  ਦਾ ਕਾਲਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਨਾਂ ਕੋਈ ਮੰਗ ਉਠੀ ਨਾ ਦਖਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੋਸ਼ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ.  ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ੫੨੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ੩੨੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ. ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਮੇਂ ਵਖ ਵਖ ਕਲਾਸਾਂ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦਾ ਕਮਰਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਇੰਨੇਂ ਹੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਕਾਲਜ ਨਹੀਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਸੋ ਬੇਹਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਾਮ) ਦੇ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਕਾਲਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਡ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਉਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹਾਲ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ. ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਜੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੈਰ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਸਟ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਰਗ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨ ਬਹਾਲ ਕਰ ਸਕੇ.


*ਪ੍ਰੋ. ਚਮਨ ਲਾਲ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਿਟਾਯਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੇਸਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਫੇਲੋ ਹਨ. ਉਨਾਂ ਦਯਾਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵੀ ਸੀ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਜੂਰੀ ਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ. 09868774820 Prof. Chaman Lal, H.No. 2690, Urban Estate, Phase-2, Patiala(Pb.)-147002




Letter to DU Vice Chancellor on Dyal Singh College namechange issue









Professor Chaman Lal (Retired)                                   Dated:–22ND November 2017

Professor& Former Chairperson

Centre of Indian Languages (SLL&CS)

Jawaharlal Nehru University, New Delhi-110067

Fellow (Senator), Panjab University Chandigarh

Former Visiting Professor, The University of the West Indies, Trinidad Tobago

Former Professor Head, Comparative Literature/Punjabi, CUP, Bathinda

Former President JNUTA


Subject: Regarding Dyal Singh College Name Change issue


Dear Professor Yogesh Tyagi,

I am writing this open letter to you at a considerable risk to your career, as a letter written in utmost social concern from a former JNU colleague, can put you in bit embarrassing position, even if you ignore or reject it. As the socio-cultural atmosphere of Indian society, having reflection on educational institutions has been vitiated so much by certain forces in society, now ruling the country, that any talk of reason has become almost impossible. Yet I am taking this risk to make you aware of the certain facts regarding the controversy of Dyal Singh College (Evening) to be renamed as ‘Vande Matram College’ (morning), while functioning from the same building.

In this respect I wish to bring certain facts to your notice, as I understand that Management Committee of Dayal Singh College with common President for both morning and evening college, is bent upon changing the name of evening college to Vande Matram College as morning college and the matter has been referred to affiliating University of the college for approval, which is Delhi University itself. In fact as the history of the college explains that Dayal Singh college was set up by Dayal Singh Trust and which was continuation of Dayal Singh Trust from its origin Lahore, where the Dayal College already existed and continue till date, which I myself visited in year 2008, when I as JNU Teachers Association(JNUTA) President had gone for a conference invited by All Pakistan University Teachers Federation and Peshawar University Teachers Association, along with four other colleagues from JNU-Dr. M M Kunju(Then JNUTA Secretary), Prof. Khwaja Ekram and Dr. Raman Sinha from CIL and Prof. Akhlaque Ahan from Centre for Persian Studies. The front pictures of Dayal Singh College whose name is now changed to Govt. Dayal Singh College Lahore and other Dayal Singh named institutions in Lahore are attached with this letter.

  1. The decision of Dayal Singh College Delhi management committee to change name of the reshaped morning college as Vande Matram has invited strong resentment from various quarters in Delhi and Punjab. Delhi MLA Manjinder Singh Sirsa has protested very strongly on the change of the name of the college, though he is part of Akali-BJP political alliance in Delhi and Punjab and the gentleman who is heading Dayal Singh college management committee is from BJP, which probably has been nominated as Chairman of committee from your office. There was a time when only academician’s used to be nominated as Chairmen of College managements by Delhi University! Apart from MLA Manjinder Singh, many teachers and student activists from College and Delhi University itself are opposing and protesting against name change, yet Chairman and Principal of college are paying no attention to the views of these important sections of society.
  2. In Punjab also this unthoughtful decision of Chairman is giving rise to great resentment. Lok Sabha member from Patiala Dr. Dharamvir Gandhi and few student organizations have criticized this decision. Many intellectuals/Advocates and writers have also condemned this move of College Chairman. The most significant daily of the region founded by Dyal Singh Majithia himself in Lahore from 1881-The Tribune has not only written a strongly worded editorial to oppose this decision, it has carried many reports and articles to show how irrational and provocative this decision is for Punjabi people who love their heritage in the form of personality of Dyal Singh Majithia-the great philanthropist, visionary and promoter of modern education, Banking and journalism in pre-partition Punjab, whose legacy continues even today in Delhi, Karnal and Chandigarh in particular.
  3. Dyal Singh Trust society itself, which is running Dyal Singh College Karnal and which gifted this college to Delhi University in 1978, after running it from 1959-almost for two decades, is feeling betrayed and offended at this decision of present Chairman of the college which is now managed by University of Delhi itself as University College.
  4. I wish that as Vice Chancellor of the University to know and understand the reasons behind this reaction of the Punjabi community at large, so that before taking any decision to approve or reject the name change decision of College Chairman, you are able to see its pros and cons and I am sure that you will not approve any such unthoughtful decision of management, which is not in the larger interest of the higher education and harmony of Indian society.
  5. The reasons behind such strong reactions from Punjab and Delhi are based on Punjabi people’s pride in its heritage in the form of contribution of Dyal Singh Majithia to Punjab’s enlightenment, which can be equaled only to Ram Mohan Roy’s contribution to Bengali society’s enlightenment. And this change of college name in the place contributed by Dyal Singh Trust to DU, looks immoral, illegal, politically motivated and as an insult to the great son of Punjab and Punjab’s heritage. In fact Punjab Government in Pakistan has not only preserved the heritage of Dyal Singh by retaining its name on College and library, it promoted it further by setting up Dyal Singh Research Foundation in Lahore a decade ago or so. While a so-called religious-Islamic state preserves the common pre-partition Punjab heritage and a ‘secular’ republic Indian state tries to demolish that heritage by changing the name of the great man of history! What an irony. Read The Tribune stories, how India would be ridiculed by such unthoughtful decisions in Asia and the world in field of education. (Editorial-21st November)



Punjab Chief Minister has also condemned the name change in his tweet-

Capt.Amarinder Singh‏Verified account @capt_amarinder

Following @capt_amarinder


Strongly oppose renaming of Dyal Singh College as #vandemataramcollege. Founder Dyal Singh Majithia was a progressive visionary. We should preserve his great legacy instead of indulging in petty name changing games.



   To dwell a bit further on the issue. After partition in 1947-48, a Camp college was set up under Panjab University jurisdiction to cater the needs of lakhs of refugee students migrated from West Punjab. Though Delhi University had its own colleges, as a special provision Panjab University was allowed to continue this college in its area of jurisdiction till 1958-59 and finally it was merged with Dyal Singh College as a natural process. Dyal Singh College continuing from Lahore was set up in Delhi and Karnal and Camp College became part of it and it got affiliated to Delhi University, thus ending Panjab University role. Eminent Political Scientist late Prof. Randhir Singh had taught in Camp College for many years.

  1. One is perplexed about the name change process. Argument is given about Ram Lal Anand College and Desh Bandhu College of evening stream being name changed to as Arya Bhatt and Ramanujan College in morning stream respectively, both on the names of historic personalities. But Dyal Singh College has different history, the trust which gave it to Delhi University in 1978, its successors should have been consulted before taking such decision. Evening College turning into morning could have been named Dyal Singh Majithia College, adding Majithia word or making it Dyal Singh College-2, till it functioned from this very location. As and when new college gets new location, new name could have been considered. And why the name-Vande Matram? Dyal Singh was influenced by Brahmo Samaj, why Brahmo Samaj College was not considered? And how many colleges in the country are named on songs-even if it is a national song? Would another college would be named as ‘Jan Gan Man’ college-on National Anthem? Institutions are named on personalities, why instead of ‘Vande Matram’, its author Bankim Chander Chatterjee name was not considered? Vande Matram is part of Bankim Chander novel-‘Anand Math’ in chapter ten of the novel. Why ‘Anand Math’ college name was not considered? These examples are not suggestions for naming any college, these examples are cited as argument to show the absurdity behind changing the name to ‘Vande Matram’. ‘Vande Matram’ name for college is not only an absurdity coming from a skewed mind, it seems to have a political design to create divisions in society and undermining the diverse cultural heritage of the country.
  2. So in view of the above mentioned facts and factors, I appeal you- do not approve the name Vande Matram College for earlier name Dyal Singh college (Evening). In fact you can form a committee of historians/academicians/Trusties of Dyal Singh trust/Punjab and Delhi Govt. representatives to review the whole process and reach at such decision, which does not damage the heritage of Punjab and Dyal Singh institutions. I know how hard it is for you to take independent decisions as Vice Chancellor since the autonomy of the Universities is undergoing greatest stress for the last three years. You could not even accept Bhagat Singh Archives from me, despite your earnest wish to do so, thinking Bhagat Singh had been kept in detention in Viceregal lodge (now your office in DU) for a night during Delhi bomb case trial days

Still I hope and wish that as a fair minded person, you will be able to stand for reason and heritage and don’t succumb to oppressive tactics from the power arrogated forces.

With best regards

Chaman Lal





To understand the issue better I am pasting some historical references to Dyal Singh Majithia from eminent historians like V N Dutta and few other important writers-(Extracts are given here, full file of writings is attached for your perusal and making print copies)



            SARDAR Dyal Singh Majithia was undoubtedly one of the most remarkable pioneers who led India out of the darkness of ignorance to the enlightenment of modernity. He did for North India what Raja Rammohun Roy had done for Bengal three quarters of a century earlier. It is unfortunate that we know so little about his contribution to liberal education, a factor which was instrumental in Indias freedom.(B K Nehru)


A visionary with a difference

By V. N. Datta

THE 19th century Punjab was at the bottom optimistic and melioristic and believed that something radical could be done about all sorts of arrangements in society that would promote material well-being and intellectual advancement. Each age leaves its mark on its generation. Sardar Dyal Singh Majithia had a different cast of mind from those of his forefathers. This was so because he belonged to an era of vital social and economic changes as contrasted with the period which was marked by military adventurism and political chicanery.

Dyal Singh Majithia had a lively and questioning mind. He had influential social connections which gave him entree into every political and intellectual sphere partaking fully in the life around him. The whole story of Sardar Majithia cannot be reconstructed without recourse to conjecture and imagination as the documentary evidence helpful for some parts of his life is almost wholly lacking for others.

He belonged to the family of the distinguished ruling chiefs of Punjab, who had held high positions in the times of Maharaja Ranjit Singh and his successors. His grandfather, Sardar Desa Singh, was Ranjit Singh’s trusted military general who was later appointed the Governor of the hill states of Mandi and Saket. He also acted as the civil administrator of Harmander Sahib in Amritsar, a responsibility he discharged with fervour. Because of his meritorious services Ranjit Singh conferred on him the title of “Kisrul-Iktdar”. Sir Lepel Griffin estimated Desa Singh’s income from various jagirs and other sources at 1,24,250 per annum. Desa Singh died in 1832, leaving behind three sons: Lehna Singh, Gujar Singh and Ranjodh Singh.

Dyal’s father, Lehna Singh, was an extraordinary man and, in many ways, an innovator. He was highly respected for his integrity of character, mild manners and amiable disposition. He inherited a major portion of his father’s estates. He acted also as the Governor of the hill states and was the chief administrator of Harmandar Sahib. Deeply interested in science, he set up his own laboratory for conducting experiments. Through his contacts with the British he acquainted himself with scientific knowledge in England and procured some literature on the subject for his own studies. An engineer, he improved the Punjab foundries and invented the clock which showed the day, the month and the changes in the moon. Though deeply interested in astronomy he was not converted to the Copernican system and still continued to believe in the earth’s immobility.

Ranjit Singh was greatly impressed by Lehna Singh’s diplomatic finesse and, therefore, sent him on several diplomatic missions to negotiate with the British on important political matters. In this connection he met Lord William Bentinck, Lord Auckland, Lord Ellenborough and Alexander Burnes. He was conferred the title of Hasham-ud-Daula (Lord of the State). During Chand Rani’s brief regime of violence and disorder it was proposed to appoint him as Prime Minister, but he was considered too mild a person for such a challenging task which needed ruthlessness and twisting of politics. When he witnessed how Punjab was breaking up due to the sinister designs and high-handedness of a few self-aggrandising and self-destructive individuals overpowered by overweening ambition during Mesar Julla’s regime, he left Punjab to settle in Benaras where Dyal Singh was born in 1849.

Henry Lawrence, the British Resident, who had much sympathy for the Punjab Chiefs, persuaded Lehna Singh to return to Punjab and appointed him a member of the Council of Regency in August, 1847. Henry Lawrence had high opinion of him and thought him the “most sensible Sardar in the Punjab”, but also noted his timidity in recourse to action when it was needed. Lehna Singh avoided controversies and loathed pettyfogging and intrigues. He foresaw the rolling clouds of disaster for Punjab and, therefore, left for Benaras again on January 14, 1848, and never to return. Lehna Singh died in 1854 leaving his five-year-old son, Dyal Singh, under the tutelage of Sardar Teja Singh, formerly the Commander-in-Chief and a member of the Council of the Regency. Dyal Singh inherited a large patrimony from his father. The most significant feature of the history of Punjab in the 19th century was its remarkable process of modernisation, and in this transformation certain aspects of urbanisation gained prominence in the various channels producing the changes were education, the Press, the means of transport and communications, the bureaucratic set-up and land settlement. It is not often realised that in the transformation of Punjab the Punjabi elite played a vital role to which Kenneth Jones in his studies has drawn our attention.

Dyal Singh kept himself substantially in touch with some of the influential members of the Bengali elite in Lahore. He had great admiration for the Brahmo Samaj which had initiated social and educational reform in Bengal. It was Surendranath Banerjea who had suggested to Dyal Singh the idea of setting up an independent paper for creating an enlightened public opinion in Punjab. In his memoirs, Surendranath Banerjea wrote about Dyal Singh: “He was one of the truest and noblest men I have come across. It was perhaps difficult to know him and to get the better of his heart for there was a certain reserve about him which hid from public view pure gold that formed the stuff of his nature.”

Seetalchandra Mookerjee served as the first Editor of The Tribune who was followed by Seetalakanta Chatterjee and B.C. Pal. During the 1919 disturbances Kalinath Ray was the Editor who was tried and arrested. Gandhiji had to intervene on his behalf and send a petition to the Viceroy about his release.

The Tribune became a success within a short time so much so that when Dennis Fitzpatrick was the Lieutenant-Governor of Punjab a civilian wrote to The Pioneer of Lucknow that Punjab was ruled by the Lieutenant-Governor and The Tribune. It remained Dyal Singh’s cardinal principle not to interfere in the working and management of the paper, and he left complete freedom to the Editor to use his discretion in running the paper. He emphasised in his Will that the paper should remain entirely free from any taint of communalism which was vitiating the atmosphere in Punjab.

Aristocratic in bearing, Dyal Singh was a reserved and taciturn person. He was a man of few words. Not a profound thinker, ideologue or scholar of the library, he possessed immense Punjabi commonsense of seeing the reality of things. He disdained controversies. This does not mean that he kept himself aloof when important issues of national interest were involved.

The very first issue of The Tribune on February 2, 1881, stood for the promotion of modern knowledge through the English language. About 25 articles supported by strongly-worded editorials in The Tribune knocked down Leitner’s argument and created a strong public opinion in favour of Dyal Singh’s stand on higher education. Ultimately, the government had to yield! Though separate arrangements for imparting oriental learning were made, instruction in higher education began to be given through the medium of English.

Dyal Singh Majithia, a public spirited liberal imbued with lofty ideals, left a rich legacy of a creative force calculated to produce far-reaching consequences for generations to come. His institutions continue to function in Punjab and elsewhere and act as a stimulus to the lives of so many people. Unfortunately, political developments took a different turn from what he had envisioned. He was out-and-out a liberal person, but his liberalism got swamped by the rising tide of communalism which led to the Partition of India. The value system he had projected with his insightful intellect has much relevance for us. He had the vision of a secular, prosperous Punjab, free from conflicts, and bustling with ideas and verve.


An educationist par excellence

By Justice Dalip K. Kapur

Sardar Dyal Singh had vast property in Lahore, Amritsar and Majitha. He made a will creating three trusts. These were the Tribune Trust, the Dyal Singh College Trust and the Dyal Singh Public Library Trust. He appointed three eminent lawyer-friends to be the trustees of The Tribune, but included some educationists, and among them was Dewan (later Raja) Narendra Nath in the College Trust. In the Library Trust, he included some well-known persons. The college and library took shape quite a long time after the Sardar’s death, as the will was challenged by the widow and another lady, Mrs Catherine Gill, who claimed to be Dyal Singh’s wife. The case was fought up to the Privy Council. The judgements upheld the Trust and give a good picture of Sardar Dyal Singh’s philanthropy and reputation.


The College Trust was well-endowed with property in Majitha and Amritsar, so it was able to start functioning again at Karnal and in New Delhi. Dewan Anand Kumar, Vice-Chancellor of Punjab University, who was the main Trustee, was responsible for opening the college at both places. The Karnal college had a small beginning but went on improving. The New Delhi college was very well housed. It had a beautiful building, and was doing well, but the government put some restrictions which forced the trustees to give up the college. It was the hardest decision to make. Huge amounts of money, the college building and all its assets were given to Delhi University. This was one of the blackest deeds of the national government. It was forced because the trust could not run the college under the University Grants Commission. It had no way to meet the deficit, all the income was taken by the commission and the trust was required to meet the deficit from “other sources”, which was impossible as there were no “other sources”. When the college was set up in New Delhi, the Central Government had done its best to rehabilitate the refugee college through the Rehabilitation Ministry, but later the government evolved an unworkable scheme, which led to the trust giving up its assets to save the college from closure. The college is still called Dyal Singh College, New Delhi, but no longer under the trust.

The Karnal college, on the other hand, has gone from strength to strength. The 10+2 policy, and the creation of the university at Kurukshetra, had led to the college having only a two-year B.A. course. That is not enough. The trustees with immense vigour and enterprise have set up Dyal Singh School, which is one of the leading schools of the area providing education up to the secondary level. A huge new building is under construction. The efforts regarding the college and the school principally of Dewan Anand Kumar and now Dewan Gajendra Kumar, have resulted in the creation of an institution of which the Sardar would be proud. There is now a move for some post-graduate courses. Some have already been started.

A pioneer in banking sector too

By Prakash Tandon

Punjab National Bank emerged in the late nineteenth century, inheriting the traditions trade and

banking and influenced by the impact of modern British banks, depicting the resurgence of the new Punjab. One of the ideals of the new elite was to start their own modern bank, professionally run with Indian capital and management, wide public participation and no personal control or ownership

His greatest contribution perhaps was in the area of institution building. The rugged individualism of the Punjabis made them averse to forming and working together in voluntary associations. Dyal Singh, on the other hand, was an admirer of British institutions and their parliamentary system, though he did not like the bureaucracy and never cultivated its executive officers. He saw the need to build institutions in Punjab and in less than two decadesades found number of them; the Dyal Singh High School, College and Library. He helped all institutions with which he was associated with wisdom and guidance.



Spreading the light of learning

By Brig Yash Beotra (retd)

“PROPAGATION of sound liberal education and dissemination of knowledge to inculcate pure morality”, was one of the cherished obsessions with Sardar Dyal Singh Majithia, a many splendoured personality. And to achieve this lifetime wish of his, he bequeathed assets worth over Rs 30 lakh way back in 1895, through a will, the last will and testament of his, to establish three premium institutions in Lahore (now in Pakistan):

(1) The Tribune – to spread knowledge through the print medium.

(2) Dyal Singh College – to disseminate knowledge through formal education.

(3) Dyal Singh Public Library – to spread knowledge through books.

The library was closer to his heart, as Sardar Majithia was himself a voracious reader, with a personal collection of more than 1000 volumes on various subjects. He dedicated his palatial building in the elite area of Lahore for establishing a premier public library.










H.No.2690, Urban Estate, Phase-II, Patiala (Pb.)-147002


Email: – mobile no 09646494538



Belated but welcome recognition-Gyanpeeth award@92-Krishna Sobti







Belated but welcome recognition-Gyanpeeth award@92-Krishna Sobti

                                           Chaman Lal*

         The most pleasant news of the day is Gyanpeeth award to one of the most celebrated Indian writer Krishna Sobti, who proudly writes in Hindi, but who is respected worldwide, not only for his writings, but for upholding the dignity of writing profession as well. In fact one of the reason for her belated recognition by Gyanpeeth is her uprightness. Amrita Pritam, Punjabi author, just six year older to Krishna Sobti, with whom Sobti fought legal case over the title of the book-‘Zindaginama’ for 26 years, though losing the case decided after Amrita Pritam;s death, received Gyanpeeth award much earlier in 1982. Krishna Sobti was equally significant when Amrita Pritam got this award, Sobti won Sahitya Akademi award for her classic novel ‘Zindaginama’ in 1980. Born in Gujarat district of pre-partition Punjab in 1925, her latest novel published in 2017 is ‘Gujarat Pakistan se Gujarat Hindustan’. After partition Sobti worked for some time in Gujarat in India. 22 years, which she spent in pre-partition Punjab have come alive in her classic novel ‘Zindaginama’ which was translated in Punjabi by celebrated Punjabi novelist Gurdial Singh, who incidentally was awarded Gyanpeeth award again much earlier jointly with Nirmal Verma in 1999, another contemporary of Krishna Sobti. She was awarded Sahitya Akademi Fellowship, highest honour way back in 1996, which she returned along with her Akademi award in 2015, after the assassination of Prof. M M Kalburgi in 2015. Like historian Romila Thapar she also declined to accept Padamshree offered to her in year 2010. Krishna Sobti never compromised in life either in job or in writing and when she was a Fellow in Indian Institute of Advanced Study during earlier NDA regime and then Chairman of IIAS tried to saffornise the institution, Sobti was in forefront to oppose it and wrote a very strong letter to chairman, which went viral by postal mail in those days, as it was not yet social media age. In these days when young Indian girl students are fighting ‘Pinjra Tod’ battles in Universities singing Faiz-‘Bol ke lab azad hain tere’-Speak out that your lips are free, Krishna Sobti’s fierce independent life lived by her characters like ‘Mitro Marjani’ or her own life, choosing to live with a writer partner in late age without bothering for so called ‘moral police’ of society. She has been an inspiration to younger generation and fellow writers who raised the voice against atmosphere of intolerance in post 2014 period and writers like Krishna Sobti and Nayantara Sehgal took the cudgels even in their late eighties or nineties of age. In her non fictional writing Hum Hashmat, she exposes the hypocrisy of society.

My association with Krishna ji is almost four decades old. In 1993-94, I got her Rubru programmes in Punjabi University Patiala and prior to that I wrote on her novels-Zindaginama and Ai Ladki. I requested to deliver valedictory address to national seminar and ‘Black and Dalit:Some Issues ‘ in Indian Institute of Advanced Study Shimla in 1997, which she delivered in her inimitable style. Before leaving Delhi in 2013 end after retirement from JNU, New Delhi, only person I visited was Krishna ji in her Mayur Vihar residence. I went along my JNU PhD student who had done her thesis on analysing English translation of Krishna Sobti’s novels. During my Punjabi University Patiala days one of my student did her MPhil in Hindi literature on her novels. I kept on requesting Krishna ji and Bhisham ji to write sequel to Zindaginama and ‘Maiya Das ki Madi’, both novels have historic perspective on pre-partition Punjab but conclude in pre-partition time, though I did not succeed in my request. I am happy at Gyanpeeth award announced to her today and rather than congratulating Krishna ji for it, I congratulate Bhartiya Gyanpeeth on this very judicious and welcome announcement, though perhaps two decades late! 09868774820

*Gyanpeeth spelled in English as Jnanpith!


Ajmer Singh Aulakh Demise of Another People’s Playwright


Ajmer Singh Aulakh

Demise of Another People’s Playwright

Chaman Lal ( retired from Jawaharlal Nehru University, New Delhi, as professor, and was part of the radical literary movement of the 1970s in Punjab.


Ajmer Singh Aulakh, the notable Punjabi playwright, passed away on 15 June. He left behind a legacy of revolutionary plays that stand testament to his progressive ideals. His funeral, much like his life, was a celebration of literature, music, and progressive values. He is survived by his wife and three daughters who continue the work he had begun.

He was two months short of completing 75 years of life, when early in the morning on 15 June, without the knowledge of anyone, he breathed his last. Around 2.30 am, his wife and a caretaker had attended to him and helped him rest because he was in discomfort, but when they touched him around 5 am, he was no more. He had been brought back to his home just five days previously from Fortis Hospital Mohali, where he was being treated palliatively for a few weeks due to the unbearable pain brought on by his cancer. While discharging him from hospital, the doctors had cautioned the family—his wife Manjit Aulakh and their three daughters, Supandeep, Sohajdeep and Ajdeep—that his cancer had spread through his body, though, surprisingly, it did not affect his brain, and he had been alert until a few hours before he passed away. On the night of 14 June, he chatted with the family, enquired about news, and listened to some text until 10 pm. He was in a cheerful mood, as was always the case, even during terrible bouts of pain.

Born on 19 August 1942, in the village of Kishangarh Farwahi, close to Mansa in Punjab, Aulakh had suffered from incurable cancer since 2008. Doctors were not hopeful that he would survive beyond two or three years, but Aulakh fought cancer with the indomitable spirit with which the characters in his plays fight against their oppression. His family, friends, the several organisations he was part of, and even the Punjab government, under both the Shiromani Akali Dal and the Congress, extended financial support during his medical crisis. Even the Punjab assembly paid tributes to him after his death.

On 29 November 2013, he wrote a brief will in Punjabi and signed it. A translation of it is provided below.

My last wish is that after my death –

(1) My daughters, whosoever is present at that time, should light the pyre.

(2) No religious rite like bhog, etc may be held, only [a] memorial meeting may be held. In this meeting, no political speaker [should] be allowed. The number of speakers should be limited, and socially they should include my friends, writers, cultural activists, and representatives of workers-peasants, [and] organisations.

(3) [The] memorial meeting should not be unnecessarily long.

Aulakh’s daughters lit his pyre as per his wishes, and his remains were put into a canal flowing through the village of Farwahi. On 25 June, a large memorial meeting was held at Mansa. The meeting was conducted according to Aulakh’s directions. A few thousand people attended, mainly farmers and farm labourers from the state. The meeting was addressed by his friends, the eminent writers Gurbachan Singh Bhullar (fiction writer), Surjit Patar (poet), Atamjit (a playwright like Aulakh) —all three of whom had returned their Sahitya Akademi awards along with Aulakh in 2015. Plays and songs were performed, and Aulakh’s three daughters presented a choreographed rendition of his life and his resolve to continue with the revolutionary tradition of cultural transformation through plays and literature. Even at his cremation on 16 June, a large number of farmers, farm labourers, and intelligentsia participated with flags in their hands, raising slogans like “inquilab zindabad!” and “people’s writer Ajmer Aulakh amar rahe!” An MP and MLA from the Aam Aadmi Party and government officials were also present and laid wreaths.

Ajmer Aulakh was born in a poor farmer family and became friends with Hakam Singh Samaon, the legendary Naxalite hero of Punjab, during his student years. (Hakam Singh passed away several years ago.) Aulakh did not have to struggle much to find a job. The Nehru Memorial College in Mansa was set up in 1965, the very year that he completed his master’s degree in Punjabi, and he joined the college as a lecturer in the same subject. He retired in 2000 after 35 years of teaching at the institution. Once a private college, Nehru Memorial College was taken over by the Punjab government in 1994. Aulakh’s eldest daughter, Supandeep Kaur, is its present dean of cultural affairs.

The year 1967 witnessed the “spring thunder of Naxalism” in the country, and Aulakh’s friend, Samaon, was one of its forerunners in Punjab. Aulakh was also influenced by the movement, but his area of interest was literature. He wrote plays, some of which were staged by different theatre groups in rural areas across Punjab, and he formed his own drama group, which his wife Manjit and his daughters also joined. He directed many of his plays himself, but he also worked alongside other directors.

The Naxalite movement had a great impact on the literary sphere during the 1970s, and the biggest names in contemporary Punjabi literature matured and developed as writers during the early phase of the movement (1967–80). Many new literary journals emerged during the movement and Hem Jyoti, an already renowned literary journal, became the mouthpiece of the radical Punjabi literary–cultural movement in the 1970s. Many Punjabi writers were arrested and tortured at the time, including Pash, Amarjit Chandan and Sant Ram Udasi, all of whom eventually became acclaimed literary figures. A few underground poets like the late Harbhajan Halwarvi, who later edited the daily Punjabi Tribune, returned and joined the literary movement. Gursharn Singh, Waryam Sandhu, Attarjit, Surender (the editor of Hem Jyoti), Kewal Kaur (the editor of Rohle Ban), and several others were arrested and jailed for different periods of time, but they escaped torture.

Emergency and After

Aulakh was also arrested during the Emergency, and we both remained in Bathinda Jail for many months. There were serious debates on the role of literature in revolutionary movements and a group was formed in October 1973 under the title “Panjabi Sahit–Sabhiachar Manch” (Punjabi Literary–Cultural Forum) with the intention of crafting literature from a Marxist perspective. The T Nagi Reddy group from the Marxist–Leninist (ML) stream was the organising spirit behind this forum. The group functioned for a few years, during which time its 15 members were Pash (deceased), Gursharn Singh (deceased), Amarjit Chandan (now based in London)Waryam Sandhu, Ajmer Aulakh (deceased), Sant Ram Udasi (deceased), Attarjit, Chaman Lal Prabhakar (this writer), Sabinderjit Sagar, Buta Ram, Niranjan Singh Dhesi, Surinder Singh Dosanjh, Surender Hemjyoti (deceased), Kewal Singh (no information about his whereabouts), and Megh Raj (deceased). Buta Ram was elected as the group’s convenor, and the meetings, which sometimes ran for days at a time, were held in the members’ homes. Staples of Marxist literature like Marx, Engels, and Lenin on Literature and Art were discussed at length during these meetings. Megh Raj was the political personality selected to oversee and guide the group. One of the meetings was held at Aulakh’s house in Mansa as well. However, the group lost its stream during the Emergency as many of its members were trapped in jail. Surender’s journal, Hem Jyoti, was then made into the forum’s mouthpiece. Amarjit Chandan and Pash were made editors alongside Surender, and later Pash was replaced with Harbhajan Halwarvi, after the latter came over-ground and became part of the forum. One of Aulakh’s short stories, “Behkada Roh” was published in the March 1975 issue of Hem Jyoti.

Besides the literary–cultural movement, a radical student movement organised under the leadership of Pirthipal Singh Randhawa of the Punjab Students’ Union (PSU), who was assassinated in 1979, gathered strength. PSU was a mass organisation active in colleges and universities, and it held many cultural events, including poetry recitations and theatrical performances. Aulakh and Gursharn Singh’s plays, and the poetry written by Pash, Sant Ram Udasi, Lal Singh Dil, and a few others, were popular among students. Gursharn Singh’s plays became extremely popular in rural areas, where hundreds of presentations were organised all over rural Punjab during the fifth centenary celebrations of Guru Nanak in 1969. Since Ajmer Aulakh was teaching in a college, and its affiliated university, Punjabi University, Patiala, was holding annual drama festivals and competitions, Aulakh’s plays became major hits in these annual competitions. Every year some team or the other would win a prize for a rendition of one of Aulakh’s plays.

Aulakh wrote nearly 13 one-act plays and about 20 short plays, apart from dramatising stories by other writers. In the early period, Aulakh’s one-act plays, Aabra Cadabra and Arbad Narbad Dhundukara (Eons and Nebulae), were a big hit at festivals. His other one-act plays to become immensely popular were Bigane Bohad di Chhan (The Shadow of the Alien Banyan Tree) and Annen Nishanchi (Blind Sharpshooters). He wrote eight full-length plays, which include Satt Bigane (Seven Aliens), Kehar Singh di Maut (Death of Kehar Singh), Salwan, and Bhajjian Bahin (Broken Arms), which was based on a story with the same name penned by Waryam Sandhu. One of Aulakh’s plays, Jhana de Paani, is available in a English translation—Waters of Chenab.

The Artist as Protester

Aulakh received the Sahitya Akademi award in 2006. His other awards included the Sangeet Natak Akademi award, the Shiromani Natakakar award bestowed by the Punjab government, the Punjabi Sahit Akademi award, and the Pash memorial award. Guru Nanakdev University, Amritsar, also honoured him with an honorary Doctor of Letters degree. Despite this widespread recognition, however, Aulakh remained committed to his pro-people concerns. Most of his plays are based on poor farmers, the women’s struggle against landlords, government-instituted anti-farmer policies, and attempt to expose the state’s oppression of struggling people.

Amidst the outbreak of the Khalistani terrorist movement, Aulakh continued to stand for progressive values, and he wrote plays against both the state and Khalistani terror. After Pash’s assassination at the hands of Khalistani terrorists on 23 March 1988, Aulakh was somewhat unnerved. A few months after the assassination, Aulakh commented on it in his report on the 50th anniversary of the Progressive Writers’ Association (PWA) held in Barnala, Punjab. “The artist should not say things directly. In his view Pash would not have been killed, had he confined himself to writing poetry and not condemned the terrorists openly” (Kumar 1988). All the same, Aulakh was vocal in attacking oppressors, including terrorists, in several of his plays. Gursharn Singh did so as well and perhaps was even bolder! Aulakh also joined many of us authors who protested by returning awards in October 2015, after Narendra Dabholkar, Govind Pansare, and finally M M Kalburgi were assassinated by Hindutva terrorists.

Apart from executing his role as a playwright and director, Aulakh contri­buted to the larger democratic movement of Punjab as well. He remained a patron of the Kendri Punjabi Lekhak Sabha (Progressive Punjabi Writers Organisation) and was also president of the Association for Democratic Rights, Punjab. Earlier this year, after the eminent Punjabi novelist Gurdial Singh’s death, hundreds of working class people paid him homage by organising a memorial meeting at his home town, Jaitu. In 2011 too, when the author Gursharn Singh passed away, hundreds of farmers and labourers and middle-class intelligentsia held mass memorial meetings, during which they emphasised the idea of accompanying revolution with revolutionary songs, slogans, and printed pamphlets. The same new radical cultural tradition was followed during Aulakh’s commemoration on 25 June. During these times, when religious fundamentalism has state-backed power and ransacks society at large with its fascist methods of killing and maiming people, asserting Bhagat Singh’s atheist and revolutionary spirit (even during the public mourning of our writers’ deaths) is certainly an act of resistance, and a welcome one at that! By honouring Ajmer Aulakh’s last wish, his family, friends, and comrades have paid him a real and well-deserved tribute!


Kumar, Kuldiip (1988): “The Literature of Conflict,” Sunday Special, 10–16 July, p 70.