The Hindu Review of Understanding Bhagat Singh

Standard

The meditative revolutionary

T. RAMAKRISHNAN

SHARE  ·   COMMENT (7)   ·   PRINT   ·   T+
UNDERSTANDING BHAGAT SINGH: Chaman Lal; Aakar Books, 28 E Pocket IV, Mayur Vihar Phase I, Delhi-110091. Rs. 550.

Special ArrangementUNDERSTANDING BHAGAT SINGH: Chaman Lal; Aakar Books, 28 E Pocket IV, Mayur Vihar Phase I, Delhi-110091. Rs. 550.

An important work that throws light on the life & times of Bhagat Singh

In the 100-year-old fight for Indian independence, quite a few martyrs are constantly alive though there are sharp differences in assessment about their contribution. Bhagat Singh (1907-1931) and his fellow revolutionaries, Rajguru and Sukhdev, are among the most discussed and written about.

Following the death of the Lion of Punjab, Lala Lajpat Rai (1865-1928), by brutal police badgering, countless Indians were enraged and they silently prayed for revenge. The revenge came in the killing of J. P. Saunders, Deputy Superintendent of Police, Lahore, in December 1928 [a month after the death of Lala Lajpat Rai], and the bombing of the Central Assembly, New Delhi, in April 1929.

Bhagat Singh was just over 20 when he was arrested and charged along with his colleagues for the revolt against British imperialism. One does not have to say that the worst of torture was inflicted upon them though they openly admitted the charge. In March 1931, Bhagat Singh and his colleagues were hanged at the Lahore Jail and their bodies were disposed of in a great hurry and in an unprecedented manner.

It is well known that Bhagat Singh was not an impetuous rebel but a meditative revolutionary who could articulate his thoughts and action with lucidity. Though in his early twenties, he did a great quantity of writing on his vision of the revolution and of free India.

Understanding Bhagat Singh is an important work that throws much light on the life and times of the young martyr which was indeed an eventful period in contemporary Indian history. It is a compilation of articles by Prof. Chaman Lal, who has been researching and bringing out publications on Bhagat Singh. He has also written on the revolutionary Punjabi poet Pash. The author, a winner of several awards including one given by the Sahitya Akademi for translation, has analysed the significance of Bhagat Singh from different angles and presented it in a manner that even an uninitiated person in Indian history can appreciate well.

Relying on the strength of enormous documents including hitherto-unknown letters of Bhagat Singh, the historian has given a comprehensive account of the revolutionary. What is more important is that Lal has accessed not just the material available in English but also those in Hindi, Punjabi, Urdu, Tamil and many other Indian languages. Not many historians, especially Indians, do such exhaustive work.

The book brings out adequately how the British, who had enjoyed the image among sections of Indian intelligentsia of the late 19th century and early 20th century for being fair-minded, were ruthless when it came to handling Bhagat Singh and his compatriots.

Though the means adopted by Bhagat Singh went against the core Gandhian philosophy, the two important actions that he carried out — the assassination of Saunders and the dropping of bombs at the Central Assembly — were not aimed at creating a feeling of terror but born out of a deep sense of hurt and humiliation.

The triggerIn fact, the author indicates amply that but for the death of Lala Lajpat Rai, Bhagat Singh and his Hindustan Socialist Republican Association (HSRA) would have renounced violence. Lala Lajpat Rai, on October 30, 1928, was leading a demonstration against the Simon Commission when Saunders charged on the agitators and he personally rained blows on Lajpat Rai which resulted in the latter’s death on November 17. At that time, the appeal of Basanti Devi, the widow of C. R. Das, to the youth to avenge the insult had acted as a trigger.

The author also points out that Saunders was killed in a case of mistaken identity and after killing the police official, a notice, pasted on the walls of Lahore, talks of not just avenging the death but also expressing regret over the death of a man, even though the dead individual was identified as a representative of “the most tyrannical” of governments in the world.

Likewise, as a mark of protest against the British government’s adamant attitude to get the Public Safety Bill and Trade Disputes Bill notified as laws, Bhagat Singh and B.K. Dutt, in April 1929, dropped harmless bombs to cause a loud noise. This was “to make the deaf hear.” The two Bills, which had several repressive clauses, had then caused much resentment among the people. Bhagat Singh had undergone two trials but it was for the Saunders murder case that he and the two others were executed. The way the trial of the Saunders case was conducted did not do anything positive to the ‘reputation’ of the British of being fair-minded. An ordinance was promulgated, envisaging the transfer of the case from the magistrate concerned to an exclusive tribunal and leaving no room for appeal in the High Court except the option of going to the Privy Council. All these details have been brought out vividly by Prof. Lal. At a time when there are concerns in certain sections of society about miscarriage of justice, the account of the Saunders murder trial assumes greater relevance.

Conscious of the greatness of Bhagat Singh and Mahatma Gandhi, the author has dealt with the issue of relationship between the two figures dispassionately. His article on the subject is a review of a book by V N Datta but, in this piece of writing, Lal, despite having reservations over the treatment of the subject, displays sincerity and objectivity. He has also brought out a less-known facet of Mohammed Ali Jinnah defending Bhagat Singh through his insightful debating skills in the Central Assembly in September 1929. Jinnah was no supporter of violence then but he had urged the British government to study the cause of resentment.

The author also discusses an interesting question of how Bhagat Singh, despite being in his early twenties, had acquired knowledge over intricate nuances of law. Though he does indicate in one or two places that Asaf Ali might have embellished his statements, Prof Lal leaves the reader no doubt that Bhagat Singh belonged to a special class of men. His elaborate account of Bhagat Singh’s employment of the method of hunger strikes is another interesting aspect of the book.

The author would have done well by giving a chronological account separately about Bhagat Singh. There is one minor error. Talking of hunger strikes, Lal says Potti Sriramulu gave up his life for the creation of Andhra Pradesh. The original nomenclature used was Andhra. In October 1953, the State of Andhra was formed after the death of Sriramulu. In November 1956, the State was rechristened as Andhra Pradesh in the wake of the merger of Telugu-speaking areas of the Hyderabad State with Andhra .

In the ultimate analysis, this work brings out to the fore forcefully the personality of Bhagat Singh, by which the reader gets the message that oppression and exploitation, at no point of time, should go unchallenged, unmindful of consequences.

MORE IN: Reviews | Books
Kasturba Medical College
Get MBBS degree from India’s Top Medical College In India. Apply Now
manipal.edu/Admissions_Open_2014
CBSE Class 6, 7, 8, 9, 10
CBSE Math, Science, Social, English NCERT Tests. Join for Free.
www.smartlearning.in
COMMENTS(7)RECOMMENDEDPOST A COMMENT

I really salute Dr. Chaman Lal for such a wonderful work with so much
hard work. it is highly commendable job to show the path to Indian youth
in general and Punjabi youth in particular, who have lost their way.
this book needs a discussion widely at seminars, through print media as
well as electronic media. I really appreciate author’s consistent
commitment throughout his life. it should not go waste. best wishes for
his good health, so that he continues to make such great contribution to
the society.

from:  Rupinder Kaur

Posted on: Dec 26, 2013 at 10:08 IST

We cannot understand this period of history fully without access to all judgments relating to the Trial of Bhagat Singh et al.

from:  Binda Preet Sahni

Posted on: Dec 25, 2013 at 23:07 IST

A very good synopsis of a great patriot Bhagat Singh.Kudos to

the author MR. Chaman Lal, who carried out a detailed Research

on the greatman to brief up all Indians who do not know much of the leader.

from:  P.C.ESWARA REDDY

Posted on: Dec 25, 2013 at 18:22 IST

Great effort to appreciate the martyrs of our country and give inspiration to present generation.

from:  rishabh

Posted on: Dec 25, 2013 at 12:23 IST

I appreciate the effort made by Lal to diffuse the knowledge of Bhagat
Singh to wider people. People from 24th century shouldn’t forget the
struggle and revolution brought by Bhagat Singh. Keeping all
information in one book is one of the great ideas for future people if
they want to know about freedom fighters.

from:  Pradeep

Letters of Bhagat Singh in Punjabi

Standard

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤ
Posted On March – 24 – 2012

ਡਾ. ਚਮਨ ਲਾਲ
ਇਹ ਖ਼ਤ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ: ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼: ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ-1
ਸੁਪਰਡੈਂਟ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਡਿਊਟੀ)
ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. (ਸਿਆਸੀ ਬਰਾਂਚ)
ਲਾਹੌਰ
ਪਿਆਰੇ ਜਨਾਬ,
ਮੈਂ ਆਪ ਦਾ ਬੜਾ ਮਸ਼ਕੂਰ ਹੋਵਾਂਗਾ ਜੋ ਆਪ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕੋ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਕੇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣੇ ਹਨ।
ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਿਨਾਅ ‘ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਮਲਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿਚ
ਤੁਹਾਡਾ ਵਗੈਰਾ
ਦਸਖ਼ਤ – ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ 31.5.1929 ਦੀ ਤਰੀਖ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਨੋਟਿੰਗ।
ਖ਼ਤ ਦੇ ਉਤਲੇ ਖੱਬੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਮੁਹਰ – ਸਬੂਤ ਲਈ ਦਾਖਲ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਰਾ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਦਸਖ਼ਤ – ਜੱਜ,
ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ,
ਤਾਰੀਖ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਜੇਲ੍ਹ – ਦਸਤਾਵੇਜ਼-2
ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ
121 ਐਨ ਅਤੇ 302+120 ਬੀ ਧਾਰਾ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮ।
ਮੁਲਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਸਨਿਮਰ ਦਰਖਾਸਤ ਬੇਹੱਦ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਹੈ ਅਨੁ.)
1. ਕਿ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
2. ਕਿ ਮਿਸਟਰ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਸਬੰਧੀ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਕੇ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
3. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਵੱਲੋਂ ਗਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਿਰਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਈ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
4. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਮੁਲਤਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤਕ ਕਿ ਉਹ ਮੌਕੇ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।
ਤਰੀਕ: 4 ਨਵੰਬਰ, 1929
ਦਸਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
(ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ)
(ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਦੇ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਰੂਪ ‘ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।)
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 3
ਪ੍ਰਤੀ ਰਜਿਸਟਰਾਰ
ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ,
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ
ਲਾਹੌਰ
ਜਨਾਬ,
ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਦੇ 3 ਮਈ, 1930 ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਕਾਪੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੜਤਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ‘ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਅਗਾਊਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਸਹਿਤ
ਤੁਹਾਡਾ ਵਗੈਰਾ
ਤਾਰੀਖ: 19 ਜੂਨ, 1930
ਦਸਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਧੀਨ ਕੈਦੀ
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ
ਲਾਹੌਰ
ਪ੍ਰਤੀ
ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ
ਪੁੰਛ ਹਾਊਸ, ਲਾਹੌਰ।
ਰਾਹੀਂ
ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ
ਨੋਟਿੰਗ ਨੰ. 7, ਤਾਰੀਖ: 20 ਜੂਨ, 1930
ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ, ਪੁੰਛ ਹਾਊਸ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਨੂੰ ਫਾਰਵਰਡ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉਹ ਠੀਕ ਸਮਝਣ, ਕਰਨ ਹਿੱਤ।
ਦਸਖ਼ਤ ਆਦਿ – ਦਸਤਖ਼ਤ ਮੇਜਰ ਇਮਸ (9ms) ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 4
ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ, ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ, ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ.ਸੀ. ਸਪੈਸ਼ਲ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਤਹਿਤ ਕਾਇਮ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ।
121, 121-ਏ, 302, 120-ਬੀ, ਆਦਿ ਤਹਿਤ ਇਲਜ਼ਾਮਸ਼ੁਦਾ।
ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅਰਜ਼ ਹੈ:-
1. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਉਪਰੋਕਤ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੁਲਜ਼ਮ ਹੈ।
2. ਕਿ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ।
3. ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਕਈ ਨਿਯਮਾਂ, ਉਪ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ।
4. ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨੂੰ ਹਾਲੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਰਾਹੀਂ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹਾਸਲ ਹੈ।
5. ਕਿ ਕੇਸ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਟੇਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬੂਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।
6. ਕਿ ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੌਕੇ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
7. ਕਿ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋੜਨ ਦੇ ਪੱਜ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
8. ਕਿ ਇਹ ਖਾਲਸ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮਾਮਲਾ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਕਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
9. ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਹਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਆਈਂ ਖੇਡ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਲਈ ਜੋ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਹੈ।
ਤਾਰੀਖ: 11/8/1930
ਦਸਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਸਜ਼ਾਯਾਫ਼ਤਾ: ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਧੀਨ
ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ।
ਨੰ. 488-ਪੀ,
ਤਾਰੀਖ: 11.8.30
ਰਜਿਸਟਰਾਰ, ਆਨਰੇਬਲ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ, ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ, ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਹਿੱਤ ਫਾਰਵਰਡ।
ਲਾਹੌਰ: 11/8/30,
ਦਸਖ਼ਤ : ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 5
ਆਨਰੇਬਲ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ, ਲਾਹੌਰ।
ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ. ਦੀ ਦਫ਼ਾ 302, 121, 121-ਏ, ਆਦਿ ਅਧੀਨ ਇਲਜ਼ਾਮ।
ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅਰਜ਼ ਹੈ:-
1. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਤਹਿਤ ਬਣਾਏ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟਰਾਇਬਿਊਨਲ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਲਜ਼ਮ ਹੈ।
2. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਲੂਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
3. ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ 28 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ‘ਤੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।
4. ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਵੀਂ ਸਟੇਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਹੋਣੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ, ਜੇ ਉਹ ਚਾਹਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਜਾਂ ਬਚਾਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।
5. ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਖਾਸਤਕਰਾ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ।
6. ਕਿ ਖਾਲਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਾਮਲਾ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਕਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਬੇਹੱਦ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਨ।
7. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਦੇ ਬੇਹੱਦ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਵਾਲ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
8. ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਮੁਲਜ਼ਮ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਰਾਹੀਂ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ।
9. ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ ਕਰਕੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬੜੀ ਅੜਿੱਕੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
10. ਕਿ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਫ ਅਤੇ ਨਿਆਈਂ ਖੇਡ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਗੰਭੀਰ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਬਚਾਅ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੂਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਣ।
11. ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਆਦੇਸ਼ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ।
ਤਾਰੀਖ: 11/8/30
ਦਸਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਸਜ਼ਾਯਾਫਤਾ – ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਧੀਨ
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ,
ਲਾਹੌਰ।
ਰਾਹੀਂ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ।
ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ।
ਨੰ. 127- ਦਸਖ਼ਤ 11/8/30
ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਰੇ ਹਿੱਤ ਫਾਰਵਰਡ।
ਦਸਖ਼ਤ

On March – 31 – 2012

ਡਾ. ਚਮਨ ਲਾਲ
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 6
ਆਨਰੇਬਲ ਪੰਜਾਬ ਹਾਈ ਕੋਰਟ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ।
(ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ)
ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ. ਦਫ਼ਾ 302, 121, 121ਏ, ਆਦਿ ਅਧੀਨ ਦੋਸ਼ ਆਇਦ।
ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅਰਜ਼ ਹੈ:
1. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸੂਝਵਾਨ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ 11 ਅਗਸਤ, 1930 ਨੂੰ ਇਕ ਦਰਖਾਸਤ ਦੇ ਕੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੁਝ ਜੇਲ੍ਹ ਨਿਯਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
2. ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤਕ ਪੂਰਾ ਹਫ਼ਤਾ ਗੁਜ਼ਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
3. ਕਿ ਬਚਾਅ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੇ ਅੜਿੱਕੇ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ (ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ) ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ।
4. ਕਿ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਫੌਰੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
ਤਾਰੀਖ: 16/8/30
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 7
ਪ੍ਰਤੀ
ਸਪੈਸ਼ਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰਜ਼
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ, ਲਾਹੌਰ।
ਜਨਾਬ,
ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੂਝਵਾਨ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਮੇਰੀ 11/8/30 ਦੀ ਦਰਖਾਸਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਕਿ ਬਚਾਅ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ? ਜੇ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਵਾਜਬ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਫਜ਼ੂਲ ਹਨ।
ਮੇਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਲਾ. ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਬਾਰ-ਐਟ-ਲਾਅ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹਨ। ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੇ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਚਾਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕਿੰਨੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਇਸ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜੇ ਭੁਗਤਾਂਗਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਦਾਲਤ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਣਗੇ।
ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝਣੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਾਂ ਕਿ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਇਹ ਅਦਾਲਤ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਅਰਜ਼ੀ ‘ਤੇ ਜਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੌਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ। ਸਜ਼ਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਸਲੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਵਕਤ ਹੋਵੇਗਾ।
ਛੇਤੀ ਫੈਸਲਾ ਫਾਰਵਰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿਚ।
ਤੁਹਾਡਾ ਆਦਿ
ਤਾਰੀਖ: 18 ਅਗਸਤ, 1930
ਦਸਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਸਜ਼ਾਯਾਫ਼ਤਾ – ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਧੀਨ
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 8
ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ।
ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਜ਼ਸ ਕੇਸ, ਲਾਹੌਰ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ।
ਦਫ਼ਾ 121, 121ਏ, 320 ਅਤੇ 120-ਬੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਧੀਨ।
ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅਰਜ਼ ਹੈ:
1. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਅੱਜ 22 ਅਗਸਤ ’30 ਨੂੰ 11 ਅਗਸਤ ਅਤੇ 22 ਅਗਸਤ, ’30 ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
2. ਕਿ 11 ਅਗਸਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੁਣ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
3. ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਤਾਰੀਖ ‘ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
4. ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਕ ਤਕ ਉਹ ਕੋਈ ਵਕੀਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
5. ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹਿ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਬਚਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।
6. ਕਿ ਇਹ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਦੇਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਾਜਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
7. ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦੇ ਫੌਰੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ।
ਤਾਰੀਖ: 22 ਅਗਸਤ, 1930
ਦਸਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ।
ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਮੈਨੂੰ 22 ਅਗਸਤ, 1930 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਦਸਤਖ਼ਤ: ਫਤਹਿ ਬੁਹਾਨ (ਅਸਪਸ਼ਟ)
(ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿੱਜੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਹਨ)
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 9
ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ।
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ, ਲਾਹੌਰ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ।
ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੀ ਦਫ਼ਾ 302, 120-ਬੀ, 121, 121-ਏ ਆਦਿ ਅਧੀਨ ਦੋਸ਼ ਆਇਦ।
ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅਰਜ਼ ਹੈ:-
1. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਸੂਝਵਾਨ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
2. ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਲਜ਼ਮ-ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ (ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਦੇ) ਬਚਾਅ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਹ (ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ) ਕੋਈ ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਬਚਾਅ ਵਰਗੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
3. ਕਿ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਨਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਵਾਜਬ ਹੈ।
ਤਾਰੀਖ: 26/8/30
ਦਸਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ
ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ।
ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ। ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ।
ਦਸਤਖ਼ਤ
ਤਾਰੀਖ: 27/8/30
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 10
ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ।
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ, ਲਾਹੌਰ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ।
ਦਫ਼ਾ 121, 121-ਏ, 302, 120-ਬੀ ਆਦਿ ਅਧੀਨ ਦੋਸ਼ ਆਇਦ।
ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅਰਜ਼ ਹੈ:
1. ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ 29 ਅਗਸਤ, 1930 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਆ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ 29, 30 ਅਤੇ 31 ਅਗਸਤ 1930 ਨੂੰ ਸੁਣੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਸਕਣ।
2. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੋ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੇ ਅੱਜ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
3. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਸਹਿ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਕੱਲ੍ਹ 31 ਅਗਸਤ, ’30 ਨੂੰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰੇਗਾ।
4. ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਸਬੰਧੀ ਫੈਸਲਾ ਸੋਮਵਾਰ, 1 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕੇਗਾ।
5. ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਚਾਅ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਸੂਝਵਾਨ ਅਦਾਲਤ ਸੋਮਵਾਰ ਤਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜਦ ਉਸ ਸਬੰਧੀ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਾ ਦੱਸ ਸਕੇਗਾ।
ਤਾਰੀਖ: 30 ਅਗਸਤ, ’30
ਦਸਤਖ਼ਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ
ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ
ਨੰ: 182-ਸੀ, ਤਾਰੀਖ, 30.8.30
ਸਪੈਸ਼ਲ ਟਰਾਇਬਿਊਨਲ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਰੇ ਹਿੱਤ ਫਾਰਵਰਡ, ਲਾਹੌਰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਦਸਖ਼ਤ 30/8/30
ਦਸਖ਼ਤ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 11
ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ, ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਸੁਖਦੇਵ ਵਗੈਰਾ।
ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ:
21 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਇਕ ਨਾਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਜਦ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲੀਆ ਗਵਾਹ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਆਪਣੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਉਕਸਾਵੇ ਭਰਿਆ ਵਤੀਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਮਰੋੜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ”ਜਨਾਬ ਯੇ ਸਬ ਆਪ ਕੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ, ਸੱਚੀ- ਸੱਚੀ ਬਾਤੇਂ ਕਹਿ ਰਹਾ ਹੁੂੰ।” ਅਜਿਹੇ ਬੇਹੱਦ ਉਕਸਾਵੇ ਭਰੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ (ਜੋ 1911 ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ 18 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ) ਨੇ ਉਤੇਜਨਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਕਬਾਲੀਆ ਗਵਾਹ ਵੱਲ ਚੱਪਲ ਵਗਾਹ ਮਾਰੀ। ਸਾਰੇ ਬਾਕੀ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਾਕੇ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਸਬੰਧੀ ਬਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਬਿਆਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ।
ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕਾਮਰੇਡ ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੇ 22 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਹੀ ਫੌਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਕ ਬਿਆਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ। 23 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਕ ਲਿਆਂਦੇ ਪਰ ਨੋਟਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਪਹਿਨਾਉਣੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਤਦ ਇੰਸਪੈਕਟਰ, ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮਾਂ ‘ਤੇ ਬਹਿ ਗਏ &&& (ਲਿਖਣ ਬਾਅਦ ਸ਼ਬਦ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਦੇ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮਾਂ ਤੇ ਸਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਘੜੀਸ ਕੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ (ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ) ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਹਿਸ਼ਿਆਨਾ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਣਗੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਬਿਆਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਫ਼ਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਡਿਜਿਟਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਸਹਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਅਦ ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਜਾਬਰ ਵਿਹਾਰ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਵੱਲੋਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਧੇਰੇ ਜੇਲ੍ਹ ਬਿਆਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – 12
ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ।
ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ।
120ਬੀ+302,121-ਏ ਅਧੀਨ ਦੋਸ਼ ਆਇਦ।
ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ:
1. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕੈਦ-ਏ-ਤਨਹਾਈ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 2 ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਕੈਦ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
2. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾਵਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਆਇਦ ਹਨ।
3. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਹੱਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਕੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ।
4. ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਦਾਲਤ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਮ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
5. ਕਿ ਕਟਹਿਰਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
6. ਕਿ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਜੇਲ੍ਹਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਟਹਿਰੇ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਣਕਿਆਸਿਆ ਵਿਹਾਰ ਰੋਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
7. ਕਿ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਹੱਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝਿਆ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਚਾਅ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ।
8. ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਾੜਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
9. ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤਾਰੇ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਕੋਈ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ।
10.ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਵਿਹਾਰਾਂ ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵੱਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਜਦਕਿ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦਰਖਾਸਤਕਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੇਸ ਕਰਨੋ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ…
ਇੱਥੇ ਦਰਖਾਸਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਫ਼ਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਡਿਜਿਟਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ-ਦੋ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਖਾਸਤ ਅੱਗੇ ਫਾਰਵਰਡ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦਰਖਾਸਤ ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ,1930 ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਡਤ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਸਥਿਤ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਕਈ ਅਣਸੁਖਾਵੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ।
(ਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ)
ਮੋਬਾਈਲ: 098687-74820
email: prof.chaman@gmail.com

8th April,1929: A Day to Remember

Standard

8th April, 1929: A Day to Remember

Chaman Lal*

An historic event took place on 8th April, 1929, in the political history of India, referring to which L.K.Advani committed a blunder, when he referred to Bhagat Singh’s execution as related to this event. Lot much is being written about Advani’s sense of history in reference to his book ‘My Life:My Country’, but it is necessary to recollect the significance of the event referred, by way of narrating the facts from historic records and reminiscences of fellow revolutionaries of Bhagat Singh.
It was at 12.30 p.m. on 8th April, 1929, when Sh. Vithal Bhai Patel(elder brother of Vallabh Bhai Patel, the first Deputy Prime Minister of India), President(Speaker in today’s terms) of Central Assembly(present day Lok Sabha) rose to give his ruling on the result of voting on Trade Disputes Bill, which was heatedly discussed in the assembly, along with another bill-‘Public Safety Bill. Both bills had created much resentment in the country and people were agitated over these bill’s repressive provisions. In fact British Govt. was defeated on Public Safety Bill in the select committee meeting of Central assembly, when the bill was defeated 62 to 61, with the help of assembly President’s casting vote. However British Govt. was able to get the Trade Disputes Bill get through, and before its result could be announced there was explosion in the assembly and suddenly the hall was filled with smoke and slogans rose in loud voice by two young men from visitor’s gallery. The three slogans raised many times over were—“Inqlab Zindabad’, ‘ Down With Imperialism’ and ‘Workers of the World Unite’. Another explosion took place a few minutes later and hurriedly the hall and visitors gallery were emptied, except few people standing. In the assembly, those who remained on their seats were—Pt. Moti Lal Nehru, Mohammad Ali Jinnah and Madan Mohan Malviya, apart from Home Secretary, Govt. of India-James Crerar. In the visitor’s gallery, who could be seen, were -Devdas Gandhi, Mahadev Desai, Asaf Ali, Vallabh Bhai Patel, Brij Lal Nehru and Sir Sobha Singh. John Simon of Simon commission fame( or noterioty) was also present in the visitors gallery that. Hindi writer and editor of ‘Phansi Ank’ of ‘Chand’ from Allahabad, Chatur Sen Shastri was also there with family, whom Bhagat Singh himself had brought in the assembly. Chaman Lal, a reporter of ‘Hindustan Times’ and sympathizer of revolutionaries were also there for covering of proceedings. Though both bombs were thrown by Bhagat Singh, BK Dutt took the responsibility of throwing one bomb, because he did not want to be acquitted and stay ‘away from Bhagat Singh’. He wanted to be with Bhagat Singh through thick and thin. This was stated by Asaf Ali in an interview many years later.
After few minutes of slogan shouting and throwing of leaflets in pink colour by these young men, Sergeant Terry and Inspector Johnson moved towards these young men, one of whom was ‘playing with his pistol’ in hand(Bhagat Singh). Police officers were scared to go close to them, but the young men made no attempt to escape and kept the pistol at side table, seeing the scare on police officers faces. The two were arrested and they were in their Khaki shirts and shorts, with one of them wearing his felt hat. The man with hat was Bhagat Singh and the other young man was his comrade-Batukeshwar Dutt. Jaidev Kapoor, the third accomplice in the action left, assembly hall minutes earlier and burnt the passes acquired from one assembly member. Bhagat Singh, B K Dutt and Jaidev Kapoor had been visiting the assembly premises in the days prior. CID reports have record of their visit to assembly premises on 6th April, 1929. Even Chander Shekhar Azad had visited the premises to have first hand assessment of it, being the commander of HSRA. The leaflets thrown in the assembly carried the signature of Balraj, the party name of Chander Shekhar Azad, though the leaflet was drafted by Bhagat Singh himself. It started with quotation from French revolutionary Valliant-‘It needs explosions to make the deaf hear’. The statement, he made while taking similar action inside French parliament about four decades earlier and for which he was also executed. Hindustan Socialist Republican Association (HSRA), formed on 8&9th September, 1928 at Ferozeshah Kotla grounds Delhi, had planned this action after killing Saunders on police officer responsible for killing of great nationalist leader Lala Lajpat Rai. Lala Lajpat Rai died on 17th November, because of lathis blown upon his body by Saunders on 30th October, 1928 at Lahore, when he was leading a procession against Simon Commission.
As per court and police records only six persons had been shown with little injuries. These were—George Schuster (SeatNo.4-B) , P.R.Rao, Shankar Rao, Bomanji Dalal, S.N Roy and Rai Bahadur Dubey. Medical reports later confirmed ‘trivial injuries’. Furniture, including some tables was damaged the affected seats were 87-88-89 and 146-147-148. Bhagat Singh bought his felt hat from Kolkata in December 1928 and pistol was given to him by veteran Anushilan revolutionary Pratul Das in Dacca. Before entering assembly on 8th April, he gave a watch to Jaidev kapoor, which was given to him by Shachinder Nath Sanyal, who got it from Ras Behari Bose earlier. This historic watch is in Hardoi now. Bhagat Singh also exchanged his new shoes with the old one worn by Jaidev Kapoor.
Bhagat Singh and Dutt stayed in a house in Sita Ram Bazar Delhi during February-March and at Nai Sarak house in April first week to plan and execute this action. On 7th April night, Sukhdev took Bhagwati Charn Vohra, Durga Bhabhi and Susheela Didi from Lahore to Delhi to see Bhagat Singh ‘for the last time’. They reached Kudsiya Gardens in Delhi on 8th April morning, where they treated Bhagat Singh with his favorite “Rasgullas’ and Oranges. Susheela Didi put blood dot on his forehead and Bhagat Singh left for Assembly around 10.30 a.m. from there. After they were arrested and being taken by police to police station, Bhagwati Charn Vohra, DurgaBhabhi and their three year old son Shachi saw Bhagat Singh and shouted ‘Lambu Chacha’. Durga Bhabhi put hand on his mouth.
On 3rd or 4th April, Bhagat Singh& Dutt got photographed from Ramnath, a photographer at Kashmere gate Delhi, the photograph with felt hat wearing Bhagat Singh became historic and got engraved on the minds of Indian people and abroad. Jaidev Kapur and Shiv Verma had to perform other duties. Bhagat Singh had typed leaflet thrown in Assembly and made its 10-15 copies. This statement along with photograph was immediately delivered to reporters. Durga Das, representing ‘Statesman’ those days took care to telegraph the statement to his London office, rather than Calcutta and that trick worked. Chaman Lal collected the copy of leaflet from assembly premises and Hindustan Times came with special evening edition that very evening. The statement got international coverage as well. Hindustan Times was an eyesore for British Govt. those days because of its strong support to freedom struggle and between 8th April to 12th June, when the sentence to ‘transportation for life’ was pronounced by sessions Judge Middelton to Bhagat Singh & Dutt, in this case, there are many CID reports referring to Hindustan Times pro nationalist role in those days. One Ghosh, an assistant editor of HT in those days is also referred to as sympathizer to revolutionaries cause. Many police officers have also been suspected of ‘leaking’ information to Hindustan Times about the investigation in the case. Suspicion had been on HT staff for hosting Bhagat Singh &Dutt in Delhi.
On 13th May in a police raid on Saharnpur house, police recovered three negatives and some photographs of Bhagat Singh &Dutt, which were identified by Ramnath photographer in identification parade held later. CID reports records the publication of these photographs in ‘Bandematram’, of Lahore on 12th April issue, though these were being sold in Lahore from 11th April. According to CID reports photographs may have been printed on 10th April but the CID records also confirm the Hindustan Times had published ‘excellent photographs’ and statement of HSRA earlier.
FIR of the incident was filed by Lala Hans Raj Saheb, duty constable Karampur under section 3&4 of ‘Explosives Act 1908’ against Bhagat Singh & Dutt. Kishan singh, father of Bhagat Singh was allowed to meet him on 3rd May, 1929 only, when it was known that Kultar Singh, ten year old brother of Bhagat Singh and fifth class student was also arrested by police. Bhagat Singh was not in favour of defence, however Asaf Ali represented B.K.Dutt, Bhagat Singh fought his own case, in consultation with Asaf Ali. The trial started on 7th May 1929. The famous statement by Bhagat Singh &Dutt, was read in Sessions court on 6th June 1929.This historic statement was drafted by Bhagat Singh, whose language only was polished by Asaf Ali. Some portions of the statement were expunged from records by the judge on 9th June. The judgment was delivered on 12th June 1929, convicting them both and sentencing them to ‘transportation for life’. An appeal was filed against this judgment in Delhi High Court. Justice E Ford and Justice Addison dismissed the appeal no. 748 on 13th January, 1930 and upheld the sentence. However the judges acknowledged Bhagat Singh as ‘Sincere revolutionary’ in their judgment.
Bhagat Singh and Dutt were sent to Mianwali and Lahore jail respectively on 15th June 1929. Bhagat Singh &Dutt both began their hunger strike for the facilities they enjoyed in Delhi jail. Later when Lahore Conspiracy case proceedings began from 10th July, 1929, Bhagat Singh was also shifted to Lahore jail to be with other accused. He was brought on stretcher, being on hunger strike, since 25 days. Other accused of Lahore conspiracy case also joined hunger strike from 13th July, which later resulted in the martyrdom of Jatin Das on 13th September. Bhagat Singh was sentenced to death in Lahore conspiracy case on 7th October, 1930. Appeals up to Privy Council were exhausted by the end of February, 1931. Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev were executed on 23rd March 1931 at Lahore central jail.
B.K.Dutt lived in Patna after release and he died in a Delhi hospital in 1965.

*******************
*The author is Professor in Jawaharlal Nehru University and has edited five books on Bhagat Singh in Hindi and English, including his complete documents.

Chaman Lal
Profesor, Centre of Indian Languages (SLL&CS)
J.N.U.New Delhi-110067
Mob.—09868774820, prof_chaman@yahoo.com

letters of bhagat singh

Standard

Letters of Bhagat Singh-1

1.Letter to grandfather Arjun Singh in Urdu on 27-7-1919 on post card*

Om

Respected Dada Ji, namaste

I state humbly that I am well and wish your well being from Shri Narayan ji. The state of affairs here is that our six monthly exams. Are over, which started in July. Many boys failed in Maths., so the math. Exam will be held again on 9th August. Everything else is fine. When are you coming. Tell Bhayia ji(father) that I have cleared all papers in six monthly examinations. Namaste to Mataji(mother) chachi(aunt),elder aunt.Kultar Singh(younger brother) had fever on 24th night and 25th july evening. Now he is o.k.Do not worry about anything.

Yours obediently

Bhagat Singh

  • Note of Translator(Chaman Lal)
  • This is second letter of Bhagat Singh to his grandfather, which is now available. First available letter of Bhagat Singh is also written to his grandfather in Urdu only.Bhagat Singh’s handwriting is available in three languages- Urdu, Punjabi and English. He was prolific writer in Hindi too.

Unpublished letters of Bhagat Singh

Chaman Lal*

  1. Letter to aunt Hukam Kaur,widow of uncle Swarn Singh, in Punjabi language on 24.10.1921( On Post Card)**

1 Omkar

Lahore

My Dear Aunt(Chachi ji)

Namaste

I had gone to attend a rally to Lyalpur. I wanted to come to village, but Bapuji(Father) did not allow, so I could not come to village. Please forgive me, if I did any wrong. Portrait of Chacha Ji(Uncle Swarn Singh) is ready. I wanted to bring it along, but it was not complete then, so please forgive me. Kindly reply early. My reverence to elder aunt. My reverence to mother. Namaste to Kulbir and Kultar(younger brothers).

Your son

Bhagat Singh

**Translator’s(Chaman Lal) note:

This letter was written by Bhagat Singh at the age of fourteen years to his younger aunt in Punjabi. Bhagat Singh had learnt Punjabi language in 1921 by his own efforts, inspired by Nankana Sahib Morcha, the volunteers of which passed through his village and Bhagat Singh used to serve food(langar) to them. He was not taught Punjabi in school, where he had good command over Urdu, which was the medium of instruction in those days.

Unpublished letters of Bhagat Singh

Chaman Lal*

  1. Letter to aunt Hukam Kaur,widow of uncle Swarn Singh, in Punjabi language on 24.10.1921( On Post Card)**

1 Omkar

Lahore

My Dear Aunt(Chachi ji)

Namaste

I had gone to attend a rally to Lyalpur. I wanted to come to village, but Bapuji(Father) did not allow, so I could not come to village. Please forgive me, if I did any wrong. Portrait of Chacha Ji(Uncle Swarn Singh) is ready. I wanted to bring it along, but it was not complete then, so please forgive me. Kindly reply early. My reverence to elder aunt. My reverence to mother. Namaste to Kulbir and Kultar(younger brothers).

Your son

Bhagat Singh

**Translator’s(Chaman Lal) note:

This letter was written by Bhagat Singh at the age of fourteen years to his younger aunt in Punjabi. Bhagat Singh had learnt Punjabi language in 1921 by his own efforts, inspired by Nankana Sahib Morcha, the volunteers of which passed through his village and Bhagat Singh used to serve food(langar) to them. He was not taught Punjabi in school, where he had good command over Urdu, which was the medium of instruction in those days.

Letters of Bhagat Singh-4*

This letter was written to close personal friend by Bhagat Singh on post card in English, which has stamp of Lahore post office of 24th February 1930. This letter is also self explanatory.(Chaman Lal)

Very Urgent { No. 103 Central Jail condemned Cell } Lahore

———

My Dear Jai Deo!

I hope you would have heard of our abandoning the fast after 16 days, and you can guess how greatly do we feel the necessity of your help at this stage. We received a few oranges yesterday but no interview was held. Our case has been adjourned for a fortnight. Therefore kindly arrange to send a tin of ‘ Craven Cigarettes – A’ and a tin of ghee immediately. And a few oranges alongwith a few rasgullas will also be welcomed. Mr. Dutta is facing hard times without cigarettes. Now you can understand the urgent nature of our needs.

Thanking you in advance.

Yours Sincerely

Bhagat Singh

Address—To, Mr. Jai Deo Prasad Gupta,c/o The provincial Congress committee

Bradlaugh Hall, Lahore

* All underlines by Bhagat Singh

Letters of Bhagat Singh-5

This letter is also written to Jaidev Gupta on 26th May 1930 in English. The stamp of Lahore post office is of 28/5/1930 on post card. This letter also needs to explanation. (Chaman Lal)

937 D/ Lahore Central Jail

26/5/30(jail no.) Lahore

Dear Brother Jai deo,

Today again I am writing this letter to give you some trouble which I hope you will not mind. Please see if you can arrange to send one fleet foot shoe for me. I think No. 9-10 will do. Chapli is too uncomfortable. Also please try to send it on Friday or Saturday through kulbir when he will be coming for an interview. Really it is very sad that I have not so far been allowed any interview with you. Had this impasse in our trial not occurred I will have repeatedly reminded the authorities to sanction your interview. Anyhow by the time this question is settled I will again try to get the interview sanctioned. Well I hope you will send the shoe without fail and without delay. These days I have got only one book with me—a very dry one. Please see if you can send a couple of recent interesting novels. Please remember me to all friends.

Yours Sincerely

D/ 26/5/30 Bhagat Singh

Address— Mr. jai Deo Prasad Gupta c/o S. Kishan Singh

Bradlaugh Hall, Lahore